شناسایی و اولویت‌بندی مخاطرات محیطی در سواحل جنوب ایران

پیشینه و هدف: امروزه مناطق ساحلی در سراسر جهان تحت تاثیر فشارهای اقتصادی محلی، محرک‌های بیوفیزیکی و سیستم‌های اجتماعی-‏اکولوژیک ‏با مخاطرات فراوانی مواجه شده‌اند که منجر به تهدید و نابودی این اکوسیستم‌های طبیعی شده است. ‏با توجه به این‌که سواحل ‏همواره در معرض پیامدهای ناشی از وقوع مخاطرات محیطی و فعالیت‌های مختلف انسانی ‏هستند، شناسایی ‏و ارزیابی این مخاطرات از ‏اهمیت بالایی برخوردار است. براین اساس، انجام ارزیابی آسیب‌پذیری از ‏طریق شناسایی فشارها و تهدیدات وارده به این ‏اکوسیستم‌های طبیعی، از مهم‌ترین ابزارهای موجود برای انجام ‏تصمیم‌گیری و ارائه راه‌کارهای مدیریتی موثر برای کاهش آثار نامطلوب ‏و نیز دستیابی به هدف حفاظت از مناطق ساحلی محسوب می‌شود. در این راستا، ‏نواحی ساحلی ایران یکی از مهم‌ترین ذخایر زیستی ‏و منابع تامین کننده خدمات اکوسیستمی می‌باشند که لزوم ‏‏شناسایی مخاطرات محیطی و حفظ و بهره‌برداری بهینه از این منابع ‏امری ضروری است.‏روش‌ها: پژوهش حاضر با تمرکز بر شرایط محیط‌زیستی نواحی ساحلی و کلیۀ عوامل تنش‌زا و مخاطرات محیطی که باعث بر هم زدن تعادل ‏‏اکولوژیک و به خطر افتادن موجودیت و بقای این نواحی می‌شوند، مورد بررسی قرار گرفت. این پژوهش شامل سه مرحله می‌باشد که ‏‏در مرحله اول به تشریح، تجزیه‌وتحلیل سیستمی و شناخت مخاطرات محیطی منطقه ‏بر اساس روش ‏dpsir‏ پرداخته شد. در ‏‏مرحله دوم پژوهش به امتیازدهی مخاطرات محیطی شناخته شده در پنج طبقه خیلی ‌زیاد، زیاد، متوسط، کم و خیلی کم (در دامنه ‏‏عددی 1، 3، 5، 7 و 9) اقدام گردید و در مرحله سوم مخاطرات به روش ‏topsis‏ مورد رتبه‌بندی و اولویت‌بندی قرار گرفت. در ‏نهایت، ‏به‌منظور پاسخ به تهدیدات محیطی شناسایی شده، به ارائه اقدامات کنترلی در راستای کاهش فشارها و عوامل تهدیدکننده در ‏این ‏مناطق پرداخته ‏شد.‏یافته‌ها: همان‌طور که نتایج نشان داد، 60 عامل در وقوع مخاطرات محیطی در نواحی ساحلی جنوب ایران نقش دارند که 50 عامل ‏دارای ‏منشا انسانی و 10 عامل از منشا محیطی برخوردارند. نتایج حاکی از آن است که بیشترین وقوع مخاطرات محیطی ‏در سواحل با منشا ‏عوامل انسانی است. مطابق نتایج وزن‌دهی و اولویت‌بندی مخاطرات محیطی در منطقه، در بین معیارها ‏بیش‌ترین وزن مربوط به ‏‏خشکسالی اقلیمی و ‏هیدرولوژیک (تنش آبی)‏ (0187/0) و کم‌ترین وزن به تغییر در مسیر ‏دلتاها و رودخانه‌ها (065/0) اختصاص ‏یافته است. همچنین عمده‌ترین ‏مخاطرات محیطی با بیشترین رتبه به ترتیب شامل «خشکسالی اقلیمی و ‏هیدرولوژیک (تنش آبی)»‏، ‏‏«اثرات ناشی از توسعه فعالیت‌های انسانی در مجاورت ‏مناطق ساحلی»، «آلودگی‌های ناشی از پساب آب‌شیرین‌کن‌ها»، ‏‏«آلودگی‌های ناشی از کارگاه‌های لنج‌سازی و صنعتی ‏در مجاور ساحل»، «گردشگری خارج از ظرفیت»، «صید غیرمجاز (ترال)‏» و ‏‏«تغییر در رژیم بارش‌ها» می‌باشد. ‏نتیجه‌گیری: مطابق نتایج به‌دست آمده از این مطالعه، توسعه‌ی فعالیت‌های انسانی و تداوم در شدت وقوع مخاطرات محیطی می‌تواند سبب افزایش آسیب‌پذیری و ‏پیامدهای جبران‌ناپذیری در مناطق ساحلی جنوب کشور شود. براین اساس، کنترل این مخاطرات مستلزم برنامه‌ریزی راهبردی و ‏راهکارهای مدیریتی در این مناطق است. نتایج این پژوهش می‌تواند با ارائه‌ی گستره‌ای از مخاطرات محیطی و درجه‌ی مخاطره پذیر بودن ‏سواحل کشور، به تصمیم‌گیران و برنامه‌ریزان در تدوین برنامه‌ای مدیریتی و نیز اتخاذ اقداماتی راهبردی در این مناطق کمک کند.‏

identifying and prioritizing environmental hazards in ‎the southern coasts of iran

background and purpose: coastal regions around the world are currently subjected to numerous pressures local economic forces, ‎biophyasical drivers, and socio-ecological system dynamics leading to significant hazards and the ‎degradation of these natural ecosystems. given that shorelines are continually exposed to the ‎consequences of environmental hazards and a range of human activities, identifying and assessing ‎these hazards is of paramount importance. accordingly, vulnerability assessment conducted through ‎the identification of the pressures and threats imposed on these natural ecosystems constitutes one of ‎the most important tools for informing decision-making and providing effective management strategies ‎to reduce adverse impacts and to achieve the objective of protecting coastal areas. in this context, the ‎coastal zones of iran represent one of the most important biological reservoirs and sources of ‎ecosystem services; thus, the identification of environmental hazards and the sustainable, optimal use ‎and protection of these resources are essential.methodology: this study focuses on the environmental conditions of coastal areas and all stressors and ‎environmental hazards that disrupt ecological balance and threaten the existence and persistence of ‎these zones. the research comprises three stages. in the first stage, a systematic description, analysis, ‎and identification of regional environmental hazards were conducted based on the dpsir framework. ‎in the second stage, the identified environmental hazards were scored across five categories very high, ‎high, medium, low, and very low (on a numeric scale of 9, 7, 5, 3, and 1, respectively). in the third ‎stage, the hazards were ranked and prioritized using the topsis method. finally, to address the ‎identified environmental threats, corrective actions aimed at reducing the pressures and threatening ‎factors in these areas were proposed.findings and discussion: this result indicates that 60 factors contribute to environmental hazards in the coastal areas of ‎southern iran, of which 50 are of anthropogenic origin and 10 are of environmental origin. the ‎findings show that the highest incidence of environmental hazards occurs on coasts where the factors ‎are anthropogenic in origin. according to the weighting and prioritization results for environmental ‎hazards in the region, the highest weight is assigned to climatic and hydrological drought (water stress) ‎‎(0.187), while the lowest weight is assigned to changes in the pathways of deltas and rivers (0.065). ‎moreover, the predominant hazards, ranked highest, are, in order: climatic and hydrological drought ‎‎(water stress); effects arising from the development of human activities adjacent to coastal areas; ‎pollution from desalination plants effluents; pollution from shipyards and industrial facilities adjacent ‎to the shore; tourism beyond capacity; illegal fishing (trawling); and changes in precipitation regimes.‎conclusion: this result indicates that the expansion and persistence of anthropogenic activities, along with the ‎continuity and intensity of environmental hazards, can increase the vulnerability and lead to ‎irreversible consequences in the southern coastal regions of the country. accordingly, controlling these ‎hazards requires strategic planning and managerial interventions in these areas. the findings of this ‎study can aid decision-makers and planners by presenting a comprehensive range of environmental ‎hazards and the degree of vulnerability of the country's coasts, thereby supporting the development of ‎a managerial program and the adoption of strategic actions in these regions. ‎