آینده‌نگاری شهر هوشمند تاب‌آور بر پایه‌ی برنامه‌ریزی سناریو (مطالعه‌ی موردی: شهر رشت)

پیشینه و هدف: این پژوهش با تمرکز ویژه بر همگرایی مفاهیم شهر هوشمند و تاب‌آوری شهری، به دنبال ارائه چارچوبی یکپارچه برای توسعه‌ی شهری است. در حالی که پژوهش‌های پیشین اغلب به بررسی جداگانه‌ی این مفاهیم پرداخته‌اند، این مطالعه از طریق به‌کارگیری روش آینده‌نگاری و برنامه‌ریزی سناریو، به تحلیل آینده‌های محتمل شهر رشت می‌پردازد.  این رویکرد امکان شناسایی عدم قطعیت‌های کلیدی و تدوین سناریوهای مبتنی بر آن‌ها را فراهم می‌سازد و در تلاش است تا به ارتقای دانش موجود در زمینه‌ی برنامه‌ریزی شهری هوشمند و تاب‌آور کمک نماید. شهر رشت با توجه به رشد جمعیت و زیرساخت‌های فرسوده‌ آن، در برابر مخاطرات طبیعی و انسانی بسیار آسیب‌پذیر است؛ ازاین‌رو تقویت تاب‌آوری این شهر از مسیر توسعه زیرساخت‌های هوشمند، امری حیاتی برای پایداری آینده‌ی شهری آن به شمار می‌رود.روش‌شناسی: این پژوهش با بهره‌گیری از رویکرد برنامه‌ریزی مبتنی بر سناریو، به توسعه مفهوم «شهر هوشمند تاب‌آور» در رشت می‌پردازد که دو پرسش اصلی را دنبال می‌کند: پیشران‌های موثر در گذار رشت به یک شهر هوشمند تاب‌آور کدامند؟ و سناریوهای ممکن در آینده این گذار کدام‌اند؟ روش پژوهش، تحلیلی-اکتشافی است که با بررسی مفهومی تاب‌آوری در بستر شهر هوشمند آغاز می‌شود و مبنای نظری لازم برای شناسایی پیشران‌ها را فراهم می‌آورد. نیروهای محرک با استفاده از نرم‌افزار micmac شناسایی و دسته‌بندی شدند. همچنین، برنامه‌ریزی سناریو با تکیه بر مدل شبکه کسب‌وکار جهانی به‌کار گرفته شد. در مراحل بعدی، روش دلفی در دو دور با مشارکت 25 متخصص شهری برای جمع‌آوری نظرات و تعیین عدم‌قطعیت‌های کلیدی استفاده شد. تحلیل محتوای کیفی نیز با نرم‌افزار maxqda  انجام گرفت.یافته‌ها و بحث: یافته ها به اهمیت توجه هم‌زمان به هوشمندی و تاب‌آوری در فرآیند توسعه شهری اشاره دارند. شهر هوشمند با تکیه بر نوآوری‌های فناورانه در پی حل مسائل شهری است، درحالی‌که شهر تاب‌آور بر توانایی سازگاری با تغییرات و مقابله با شوک‌ها تمرکز دارد. درک سناریوهای ممکن برای یک شهر هوشمند تاب‌آور، به برنامه‌ریزان شهری کمک می‌کند تا سیاست‌ها و راهبردهای موثر‌تری طراحی کنند. چهار سناریوی آینده‌نگر برای رشت، مبتنی بر دو عدم‌قطعیت کلیدی شامل حکمروایی فناوری و توسعه پایدار شهری ترسیم شدند. سناریوی طلایی، وضعیت ایده‌آل و مطلوبی را نشان می‌دهد که در آن هر دو عدم‌قطعیت به‌درستی مدیریت شده‌اند. در مقابل سناریوی «عصر تاریک»، بدترین وضعیت را توصیف می‌کند که در آن ضعف حکمروایی و ناپایداری منجر به افول شهری می‌شود. این پژوهش تاکید می‌کند که برنامه‌ریزی آینده رشت باید در جهت پرهیز از سناریوهای منفی و تقویت حکمروایی فناورانه و پایداری صورت گیرد. در این مسیر، حکمرانی موثر و مشارکت ذی‌نفعان، نقش کلیدی ایفا می‌کنند.نتیجه‌گیری: این مطالعه نقش اساسی تلفیق رویکردهای شهر هوشمند با راهبردهای تاب‌آوری را در دستیابی به توسعه پایدار شهری در رشت برجسته می‌سازد. نتایج حاکی از آن است که آینده شهر به‌شدت تحت تاثیر دو عدم‌قطعیت مهم، یعنی حکمروایی فناوری و توسعه پایدار شهری قرار دارد. با بهره‌گیری هوشمندانه از فناوری‌های نو و در عین حال تقویت برنامه‌ریزی تاب‌آور شهری، رشت می‌تواند توان تطابق با چالش‌ها و کاهش مخاطرات احتمالی را افزایش دهد. سناریوهای ارائه‌شده، مسیرهای راهبردی برای سیاست‌گذاران ترسیم می‌کند و بر لزوم حکمروایی پیش‌نگر، همکاری بین ذی‌نفعان و نوآوری فناورانه تاکید دارد. در نهایت، تحقق «سناریوی طلایی» نیازمند سرمایه‌گذاری راهبردی در زیرساخت‌های دیجیتال، ارتقای پایداری و سیاست‌گذاری شهری فراگیر است؛ تا آینده‌ای هوشمند، تاب‌آور و شکوفا برای رشت رقم بخورد.

foresight of a resilient smart city based on scenario planning (case study: rasht city)

background and purpose: this study focuses on converging two pivotal urban development paradigms—smart cities and urban resilience—aiming to propose an integrated framework for sustainable urban transformation. while previous research has often examined these concepts separately, this work adopts a foresight-based approach, employing scenario planning to explore plausible futures for the city of rasht. this methodology enables the identification of key uncertainties and the development of future-oriented scenarios, contributing to the growing body of knowledge on resilient and smart urban planning. rasht, a rapidly growing city facing aging infrastructure, is highly vulnerable to natural and anthropogenic hazards. as such, enhancing its resilience through the implementation of smart infrastructuremethodology: this research adopts a scenario-based planning approach to develop the concept of a resilient smart city in rasht. the study focuses on two main questions: what drives rasht’s evolution into a resilient smart city? what potential scenarios could shape rasht’s future in this transformation? the research follows an analytical-exploratory methodology, starting by investigating the concept of resilience in the context of smart cities, which provides the intellectual foundation for identifying the driving forces behind the creation of a resilient smart city. the driving forces were identified and categorized using micmac software, while scenario planning was used to develop possible future scenarios based on the gbn scenario-planning model. the driving forces were categorized using thematic analysis via maxqda 2020 software. in subsequent phases, the delphi method was applied in two rounds with 25 urban experts to gather insights and identify key uncertainties.findings and discussion: the identified driving forces emphasize the need to focus on smartness and resilience in urban development. the role of a smart city is to utilize technological innovations to tackle urban challenges, while a resilient city focuses on its ability to absorb shocks and adapt to changes. by understanding the possible scenarios of a resilient smart city, urban planners can craft effective policies and strategies for rasht’s future. the findings reveal four possible future scenarios for rasht, driven by two key uncertainties: governance of technology, and sustainable urban development. the golden scenario represents the best possible outcome, where both uncertainties are effectively addressed, leading to an ideal future for rasht. in contrast, the dark age scenario represents the worst-case scenario, where poor governance and limited sustainable development led to urban decline. the study emphasizes that future planning for rasht should focus on avoiding negative scenarios and strengthening both technology governance and sustainability. effective governance and stakeholder engagement are crucial for achieving a smart and resilient urban future for the city.conclusion: this study highlights the critical role of integrating smart city initiatives with resilience strategies to ensure sustainable urban development in rasht. the findings indicate that the city’s future is highly dependent on two key uncertainties: technology governance and sustainable urban development. by leveraging smart technologies while fostering resilient urban planning, rasht can enhance its ability to adapt to challenges and mitigate potential risks. the proposed scenarios provide a roadmap for policymakers, emphasizing the need for proactive governance, stakeholder collaboration, and technological innovation. ultimately, achieving the &golden scenario& requires strategic investments in digital infrastructure, sustainable practices, and inclusive urban policies, ensuring a future where rasht thrives as a resilient and smart city.