بازنمایی عدالت و نقد قدرت حکومتی در نامه 45 نهج البلاغه براساس تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف

این پژوهش با هدف تحلیل گفتمان انتقادی نامه 45 نهج‌البلاغه، خطاب به عثمان بن حنیف، فرماندار بصره، به بررسی بازنمایی مفاهیم عدالت و نقد قدرت حکومتی بر اساس چارچوب سه‌بعدی نورمن فرکلاف (توصیف، تفسیر، تبیین) می‌پردازد. نهج‌البلاغه، مجموعه‌ای از خطبه‌ها، نامه‌ها و سخنان حضرت علی (ع)، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین متون دینی، سیاسی و اجتماعی در فرهنگ اسلامی، منبعی غنی از تعالیم اخلاقی، اصول حکومتی و عدالت اجتماعی است. نامه 45، با تمرکز بر نقد رفتار کارگزار حکومتی و تاکید بر ساده‌زیستی و عدالت، نمونه‌ای برجسته از گفتمان انتقادی علوی است که به دلیل عمق محتوایی و بلاغت زبانی، برای تحلیل گفتمانی مناسب است. این پژوهش به دنبال پاسخ به دو پرسش اصلی است: 1) مفاهیم عدالت و نقد قدرت چگونه و با چه سبک‌های زبانی در نامه 45 بازنمایی شده‌اند؟ 2) رابطه زبان، جامعه و قدرت طبق سطوح سه‌گانه فرکلاف در این نامه چگونه است؟ روش تحقیق مبتنی بر تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف است که در سه سطح متنی (توصیف)، فرآیندهای تولید و دریافت گفتمان (تفسیر) و کنش اجتماعی (تبیین) انجام شده است. در سطح توصیف، ویژگی‌های زبانی مانند واژگان ارزش‌محور (تقوا، عدالت، زهد)، ساختارهای دستوری آمرانه و پرسشی، و ابزارهای بلاغی نظیر استعاره، سجع و تضاد بررسی شدند. این عناصر، عدالت را به‌عنوان ارزشی الهی و عملی بازنمایی کرده و رفتار ناشایست کارگزاران را نقد می‌کنند. در سطح تفسیر، بستر تاریخی-اجتماعی دوره خلافت حضرت علی (ع) (35-40 هجری)، با چالش‌هایی مانند نابرابری طبقاتی و فساد حکومتی، تحلیل شد. این نامه، با لحنی چندلایه (آمرانه، ناصحانه، عاطفی)، عثمان بن حنیف و جامعه اسلامی را به بازنگری رفتار و پایبندی به ارزش‌های عدالت‌محور دعوت می‌کند. در سطح تبیین، نامه 45 به‌عنوان کنشی اجتماعی، گفتمان عدالت‌محور علوی را در برابر هژمونی اشرافی‌گری و فساد ترویج داده و با بازسازی هویت کارگزاران به‌عنوان خدمتگزاران مردم، به تحول ساختارهای اجتماعی کمک می‌کند.دستاوردهای پژوهش نشان می‌دهند که نامه 45 از طریق سازوکارهای زبانی و گفتمانی، عدالت را به‌عنوان ارزشی عملی و الهی تثبیت کرده و با افشای نابرابری‌ها و فساد، گفتمان‌های هژمونیک را به چالش می‌کشد. استفاده از واژگان دینی، استعاره‌هایی مانند تشبیه دنیا به «دانه تلخ درخت بلوط» و ساختارهای امری و پرسشی، پیام عدالت‌محور را با اقتدار و تاثیر عاطفی منتقل می‌کنند. این نامه، با پیوند ارزش‌های دینی و مسئولیت‌های حکومتی، نه‌تنها رفتار کارگزاران را اصلاح می‌کند، بلکه هویت جامعه اسلامی را به‌عنوان جامعه‌ای عدالت‌محور بازسازی می‌کند. یافته‌ها همچنین کاربرد گفتمان علوی در نقد نظام‌های سیاسی معاصر را تایید می‌کنند، به‌ویژه در زمینه‌هایی مانند شفافیت، پاسخگویی حکومتی و مبارزه با نابرابری اقتصادی. این پژوهش، با پر کردن خلا تحلیل مستقل نامه 45، گامی در راستای شناخت عمیق‌تر ارزش‌های نهج‌البلاغه برمی‌دارد و پیشنهاد می‌کند که پژوهش‌های آتی به مقایسه تطبیقی نامه‌های نهج‌البلاغه یا تحلیل گفتمان‌های معاصر با الهام از گفتمان علوی بپردازند.

a study of the representation of justice and the critique of governmental power in letter 45 of nahj al-balagha based on norman fairclough's critical discourse analysis [in persian]

this study applies norman fairclough’s critical discourse analysis (cda) framework to explore the representation of justice and the critique of governmental power in letter 45 of nahj al-balagha, authored by imam ali (as) and addressed to uthman ibn hunayf, the governor of basra. nahj al-balagha, a seminal islamic text compiling imam ali’s sermons, letters, and sayings, is celebrated for its profound ethical, political, and social insights. letter 45 stands out for its critique of a governmental official’s conduct and its advocacy for simplicity and justice, making it an exemplary case for analyzing imam ali’s critical discourse. the research addresses two key questions: 1) how are justice and the critique of power articulated through linguistic styles in letter 45, as per fairclough’s descriptive level of cda? 2) how does the interplay of language, society, and power manifest in the letter through fairclough’s three-tiered analytical framework? the methodology employs fairclough’s three-dimensional model, encompassing description (textual analysis), interpretation (discourse production and reception), and explanation (socio-historical context). at the descriptive level, the analysis focuses on linguistic features, including value-laden vocabulary such as taqwa (piety), justice, and asceticism, alongside imperative and interrogative syntactic structures, and rhetorical devices like metaphors, parallelism (saj), and antithesis. these elements frame justice as a divine and actionable principle while condemning official misconduct. for instance, metaphors likening the world to a “bitter acorn” underscore the transience of material wealth, reinforcing the call for simplicity. at the interpretive level, the study situates the letter within the socio-historical context of imam ali’s caliphate (35–40 ah), a period marked by class disparities, aristocratic influence, and administrative corruption. the letter’s multifaceted tone—authoritative, advisory, and emotive—directly addresses uthman ibn hunayf while implicitly engaging the broader islamic community, urging adherence to justice and accountability. at the explanatory level, letter 45 is examined as a social act that promotes a justice-oriented discourse, challenging the hegemonic structures of aristocracy and corruption prevalent in basra. by redefining officials as public servants, the letter fosters social cohesion and bolsters the legitimacy of imam ali’s governance.the findings reveal that letter 45 employs sophisticated linguistic and discursive strategies to advocate justice and critique power. religious lexicon, rhetorical questions, and contrasting imagery (e.g., “needy versus affluent”) expose social inequalities and critique corrupt practices, while the authoritative tone underscores accountability. the letter’s ideological impact, achieved by intertwining religious and governance principles, counters materialistic hegemony and promotes a cohesive, justice-driven society. its relevance extends to contemporary challenges, such as economic inequality, governmental transparency, and accountability, offering a timeless model for political reform. by addressing the scarcity of independent analyses of letter 45, this study deepens the understanding of nahj al-balagha’s enduring values and their applicability to modern political discourse. future research could explore comparative analyses of other letters in nahj al-balagha or examine contemporary discourses inspired by ali’s justice-oriented framework