تحلیل الخطاب النقدی لالفاظ العداله فی القرآن الکریم

یُعدّ مفهوم العداله من المفاهیم الاساسیه والمحوریه فی البناء القیمی والمعرفی للدیانات السماویه عموماً، وللدین الاسلامی علی وجه الخصوص. وقد شغل هذا المفهوم موقعاً مرکزیاً فی الخطاب القرآنی، حیث لا یُطرح بوصفه مجرد قیمه اخلاقیه عابره، بل باعتباره مبداً کونیاً شاملاً یتغلغل فی جمیع مستویات التصور الاسلامی للکون والانسان والمجتمع، والعلاقات التشریعیه والوجودیه. تهدف هذه الدراسه الی تحلیل الالفاظ المرتبطه بمفهوم العداله فی القرآن الکریم، من خلال توظیف منهجین متکاملین هما تحلیل الخطاب النقدی واللسانیات المعرفیه، وذلک لاستکشاف کیفیه بناء هذا المفهوم المجرد وتوظیفه فی سیاقات لغویه واجتماعیه واخلاقیه. یتبنی البحث نموذج نورمان فیرکلاف (1995) لتحلیل الخطاب، الذی یری ان اللغه لا تُستخدم فقط لنقل المعلومات، بل تسهم فی انتاج المعنی وصیاغه الواقع الاجتماعی وترسیخ القیم والایدیولوجیات. اعتمدت الدراسه علی تحلیل مجموعه مختاره من الآیات القرآنیه التی تحتوی علی الفاظ مرکزیه مثل العدل، القسط، الحق، والمیزان. وقد تم استخدام ادوات اللسانیات المعرفیه، لاسیما الاستعارات المفهومیه، للکشف عن کیفیه تجسید مفهوم العداله فی الذهن البشری، مثل: العداله = میزان، العداله = نور، والعداله = طریق مستقیم. کما تم تحلیل التقابلات الخطابیه مثل: العدل والظلم، والقسط والجور، لبیان الوظائف التداولیه لهذه المفاهیم داخل النص القرآنی وقد اظهرت النتائج ان العداله فی القرآن الکریم لیست مجرد قیمه قانونیه او نظام تشریعی، بل هی مبدا معرفی واخلاقی متکامل، یعکس وحده التکوین القرآنی ومرکزیّه التوحید وحموله ایدیولوجیه ومعرفیه. کما ان البنیه الدلالیه للالفاظ المختاره تودی دوراً فی تشکیل الوعی القرآنی لدی المتلقی، وتوجیهه نحو رویه شامله للعداله بوصفها قیمه تاسیسیه فی المنظور الاسلامی.

critical discourse analysis of justice concepts in the holy quran [in arabic]

justice is one of the core and fundamental concepts in the value and cognitive structures of divine religions in general and islam in particular. it has a central position in quranic discourse—not as a temporary moral value, but as a universal principle permeating all levels of islamic understanding of the world, humanity, society, and legislative as well as existential relations. this study aims to analyze the concepts related to justice in the holy quran using two approaches: critical discourse analysis (cda) and cognitive linguistics. cda examines how this abstract concept is constructed and applied in linguistic, social, and moral contexts. norman fairclough’s (1995) model argues that language is not only a tool for transmitting information but also plays a role in creating meaning, shaping social reality, and reinforcing values and ideologies. the study focuses on quranic keywords such as justice (ʿadl), fairness (insaf), truth (ḥaqq), and balance (mīzān). cognitive linguistic tools, especially conceptual metaphors, are used to reveal how justice is conceptualized in human cognition, including metaphors such as “justice = balance”, “justice = light”, and “justice = straight path”. discourse contrasts such as “justice vs. oppression” and “fairness vs. injustice” are also analyzed to demonstrate their practical functions in the quranic context. the results indicate that justice in the quran is not merely a legal principle or legislative framework but a comprehensive cognitive and ethical value reflecting the unity of the quranic structure, the centrality of monotheism, and its ideological and cognitive significance. the semantic structures of these selected terms also influence quranic consciousness, guiding audiences toward a holistic understanding of justice as a core islamic value