تبیین ساخت افعال سادۀ زبان فارسی و قواعد حاکم بر آن‌ها با تمرکز بر انواع ریشه و ماده‌ساز (با رویکرد زبانشناسی)

مهمترین بخشِ تمام زبان های جهان، فعل است (جهانی های زبان). فعل در دستگاه تطابق دستوری (تطابقِ فعل و نهاد...) جایگاهی ویژه دارد. زبان موجود زندۀ اجتماعی است که با تعدادی محدود آواها و نشانه های زبانی و قواعددستوری، تعدادی نامحدود جمله، برای انتقال اطلاعات می سازد؛ زبان با حفظ کارکردِ ارتباطی خود، با تاثیر بر ساختمان آوایی-هجاییِ واژه (تغییردر کیفیت -کمیت واکه ها، همگونی_ناهمگونیِ همخوان ها و اعمال کلیۀ فرایندهای آوایی) سازه های زبانی را مطابقِ اصل کم کوشی زبان، برای تسهیل تلفظ دگرگون می کند؛ این دگرگونی ها گاه ابهاماتی در شناخت درستِ اجزای سازۀ زبانی (اینجا فعل) ایجاد می کند، اما منطقی نیست که با معرفی انواع تکواژ ماضی ساز(8-10عدد) در پی رفع مشکل ظاهری باشیم؛ نگارندگان معتقدند تنهایک تکواژ ماضی ساز(t/d) داریم که در اثر توالی ِهمنشینی با دیگر واج ها تغییراتی یافته است. این گفتار ضمن بررسی تغییرات به علت علمی آنها می پردازد. هدف این پژوهش تعیینِ تکواژ ماضی ساز در افعالِ بظاهر سادۀ زبان فارسی و علت خلق تکواژهای ماضی سازِ متعدد و انواع ریشۀ افعال ساده است؛ به نوعی این گفتار، پاسخگوی پرسش های زیر است: تکواژ ماضی ساز فارسی کدام است؟ چرا تعدّد تکواژهای ماضی ساز توجیه علمی ندارد؟ آیا با فرایندهای آوایی می توان تغییرات ریشه و ماده های ماضی را تبیین کرد؛ چنانکه نیاز به معرفی تکواژهای ماضی ساز گوناگون نباشد؟ تکواژهای ماضی سازِ زبان فارسی{ت(کُشت)، د (گسترد)، آد (ایستاد)، ید(خرید)، ِست، یست (نگرست، نگریست)، ُفت(پذیرفت)...} چگونه تبیین وتحلیل می شوند؟ ساخت افعالِ موسوم به جعلی چیست؟آیا ستاک ماضی و مضارع یک فعل، ماخوذ از ریشه ای واحد است؟ نتایج تحقیق که به شیوۀ توصیفی–تحلیلی و مطابقِ روش اسنادی و رویکرد به علم صرف است، نشانگر مراحلِ شکل گیری ِساخت واژۀ فعل است و اینکه قواعد واج آراییِ ویژۀ دستگاه فعل، در اینجا بسیار کارا بوده است از آن جمله می توان اشاره کرد: تعدد تکواژ ماضی ساز از نظر مبانی زبانشناسی(اصل کم کوشی،ضوابط و محدودیت های همنشینی واج ها، فرآیندهای آوایی...) وجاهت علمی ندارد. تکواژ ماضی ساز،صرفاًt بازمانده از-ta صفت مفعولی باستان است. در فارسی امروز، افعال موسوم به تبدیلی کاربرد چندانی ندارد؛ زیرا گویشوران ساخت افعال مرکب از همان پایه را بیشتر پسندیده و پذیرفته اند.

explication of the structure of simple persian verbs and their governing principles, with an emphasis on root types and morpheme formation; a linguistic perspective [in persian]

the verb represents the most fundamental element across all global languages (a universal linguistic feature). verbs occupy a central role within the framework of grammatical concordance (agreement between verb and subject). language, as a dynamic social construct, generates an unlimited array of sentences for communication using a finite set of phonemes, linguistic symbols, and syntactic rules. while maintaining its communicative efficacy, language reshapes linguistic constructs in alignment with the principle of least effort, modifying the phonological-syllabic composition of words (alterations in vowel quality and duration, consonant harmony or disharmony, and the implementation of comprehensive phonological processes) to enhance articulatory ease. such transformations occasionally introduce ambiguities in the precise identification of linguistic construct components (here, verbs). nevertheless, it is unreasonable to resolve this superficial issue by positing numerous past-tense morphemes (ranging from 8 to 10). the researchers maintain that only a single past-tense morpheme (t/d) exists, which undergoes modifications due to its sequential interaction with adjacent phonemes. this analysis investigates these alterations and their scientific underpinnings. this study aims to ascertain the past-tense morpheme in ostensibly simple persian verbs, elucidate the emergence of multiple past-tense morphemes, and clarify the varieties of roots in simple verbs. essentially, this research responds to the following inquiries: what constitutes the past-tense morpheme in persian? why is the notion of multiple past-tense morphemes scientifically untenable? can phonological processes explain the variations in past-tense roots and stems, thereby negating the need to propose diverse past-tense morphemes? how are persian past-tense morphemes—such as {ت (kusht), د (gostard), آد (istād), ید (kharid), ِست, یست (negarest, negārist), ُفت (paziroft), …}—interpreted and analyzed? what is the composition of so-called derived verbs? are the past and present stems of a verb derived from a unified root? the findings, derived through a descriptive-analytical approach utilizing documentary evidence and a morphological perspective, delineate the stages of verb formation and underscore the efficacy of specific phonotactic constraints within the verb system. significantly, the notion of multiple past-tense morphemes lacks linguistic legitimacy when evaluated against principles such as least effort, phoneme co-occurrence restrictions, and phonological processes. the past-tense morpheme is exclusively /t/, a vestige of the old persian participial suffix -ta. in modern persian, verbs categorized as transformational are seldom employed, as native speakers predominantly favor and have embraced the construction of compound verbs derived from the same root.