ارزیابی پتانسیل سیل‌خیزی در زیرحوضه‌های آبخیز کوزه‌توپراقی با استفاده از مدل توسعه‌یافته سیلاب ناگهانی

زمینه و هدف: در سال‌های اخیر، با افزایش فراوانی و شدت سیلاب‌های ناگهانی، پهنه‌بندی خطر وقوع این پدیده به امری ضروری تبدیل شده است. مدل توسعه یافته سیلاب ناگهانی (mffpi) یکی از روش‌های نوین و موثر برای ارزیابی و پهنه‌بندی خطر سیلاب ناگهانی در حوضه‌های آبخیز است. هدف از این پژوهش ارزیابی پتانسیل سیل‌خیزی در زیرحوضه‌های آبخیز کوزه‌توپراقی با استفاده از مدل توسعه‌یافته سیلاب ناگهانی می‌باشد.روش‌شناسی: در همین راستا ابتدا لایه‌های اطلاعاتی شامل شیب، تجمع جریان، کاربری اراضی، نفوذپذیری سنگ، انحنا دامنه و بافت خاک در محیط gis و با استفاده از نقشه‌های پایه استخراج و در گام بعد با استفاده از ابزار raster calculator همه این پارامترها وزن‌دهی و نقشه‌های وزنی تولید شدند. سپس با همپوشانی این لایه‌ها، نقشه پتانسیل سیلاب ناگهانی برای حوضه آبخیز کوزه‌توپراقی در پنج دسته خطر خیلی کم (55 کیلومترمربع)، کم (126.10 کیلومترمربع)، متوسط (266.15 کیلومترمربع)، زیاد (219.50 کیلومترمربع)، و خیلی زیاد (138.03 کیلومترمربع) تقسیم‌بندی و استخراج گردید.نتایج و یافته‌ها: نتایج نشان می‌دهد که بخش‌های شمالی و مرکزی حوضه عمدتاً در محدوده خطر کم تا متوسط قرار دارند، در حالی که نواحی جنوبی و غربی بیش‌ترین میزان خطر سیلاب را تجربه می‌کنند. الگوی توزیع این پهنه‌ها می‌تواند متاثر از پارامترهای ژئومورفولوژیکی نظیر شیب، ارتفاع، و تراکم زهکشی، همچنین ویژگی‌های هیدرولوژیکی و کاربری اراضی باشد. به‌ویژه، مناطق با شیب‌های تند، نفوذپذیری کم و کاربری‌های حساس به رواناب، مستعد وقوع سیلاب‌های ناگهانی هستند. از سوی دیگر، مناطق با شیب کم که عمدتاً در نواحی میانی قرار دارند، به دلیل انباشت رواناب ورودی از نواحی بالادست، می‌توانند به نقاط بحرانی در توسعه سیلاب تبدیل شوند. همچنین نتایج نشان داد که زیرحوضه‌های 2 و 3 با مساحت 0.02 و 0.15 کیلومترمربع و در مقابل زیرحوضه‌های 14 و 17 با مساحت 29.27 و 14.98 کیلومترمربع به‌ترتیب در پهنه‌های خطر وقوع سیلاب خیلی کم و خیلی زیاد قرار دارند.نتیجه‌گیری: در نتیجه، مدیریت سیلاب در این حوضه نیازمند اتخاذ راهکارهای متناسب با شرایط توپوگرافی است. در نواحی شیب‌دار، اجرای عملیات آبخیزداری مانند احداث بندهای رسوب‌گیر و توسعه پوشش گیاهی می‌تواند به کاهش سرعت رواناب و افزایش نفوذپذیری کمک کند. همچنین، در مناطق کم‌شیب، ایجاد مخازن کنترل سیلاب و زهکشی مناسب می‌تواند نقش موثری در کاهش خطرات سیلاب ایفا کند.

flood potential assessment in the kuzet-topraqi watershed sub-basins using the extended flash flood model

background and objective: in recent years, with the increase in the frequency and intensity of flash floods, zoning the risk of this phenomenon has become essential. the extended flash flood model (mffpi) is one of the modern and effective methods for assessing and zoning flash flood risk in watersheds. the aim of this study is to assess the flood potential in the kuzet-topraqi watershed sub-basins using the extended flash flood model.methodology: in this regard, first, information layers including slope, flow accumulation, land use, rock permeability, slope curvature, and soil texture were extracted in the gis environment using base maps, and in the next step, all these parameters were weighted and weighted maps were produced using the raster calculator tool. then, by overlapping these layers, the flash flood potential map for the kozeh-toparqi watershed was divided and extracted into five risk categories: very low (55 km2), low (126.10 km2), medium (266.15 km2), high (219.50 km2), and very high (138.03 km2).results and findings: the results show that the northern and central parts of the basin are mainly in the low to medium risk range, while the southern and western areas experience the highest flood risk. the distribution pattern of these areas can be affected by geomorphological parameters such as slope, elevation, and drainage density, as well as hydrological and land use characteristics. in particular, areas with steep slopes, low permeability, and runoff-sensitive land uses are susceptible to flash floods. on the other hand, low-slope areas, which are mainly located in the middle areas, can become critical points in the development of floods due to the accumulation of incoming runoff from upstream areas. the results also showed that sub-basins 2 and 3 with areas of 0.02 and 0.15 km2, and in contrast, sub-basins 14 and 17 with areas of 29.27 and 14.98 km2, are located in very low and very high flood risk zones, respectively.conclusion: as a result, flood management in this basin requires adopting solutions appropriate to the topographic conditions. in steep areas, implementing watershed management operations such as constructing sedimentation dams and developing vegetation cover can help reduce runoff velocity and increase permeability. also, in low-slope areas, creating flood control reservoirs and appropriate drainage can play an effective role in reducing flood risks.