هویت و مقاومت: تحلیل چیدمان «حکم نوری» مونا حاتوم در پرتو نظریۀ پانوپتیسم فوکو

چیدمان «حکم نوری» اثر «مونا حاتوم»، هنرمند فلسطینی- بریتانیایی، با بهره‌گیری از عناصر بصری و نمادین، مفاهیم نظارت، هویت و مقاومت را در بستر تجربۀ فلسطینی بازنمایی می‌کند اما تحلیل‌های مبتنی‌بر نظریۀ پانوپتیسم «میشل فوکو» در این اثر محدود است. این پژوهش با هدف تحلیل دقیق عناصر بصری حکم نوری و تبیین نقش آن‌ها در بازنمایی هویت و مقاومت به سه سوال پاسخ می‌دهد: 1) چگونه عناصر بصری و نمادین این چیدمان، مفاهیم هویت و مقاومت را منتقل می‌کنند؟ 2) چگونه نظریۀ پانوپتیسم فوکو سازوکارهای نظارت در این اثر را روشن می‌سازد؟ 3) چگونه تجربۀ زیستۀ حاتوم به‌عنوان یک فلسطینی در تبعید در این اثر بازتاب می‌شود؟ روش پژوهش تحلیلی- بصری است و داده‌ها ازطریق تحلیل کیفی عناصر بصری اثر (قفس‌های مشبک فلزی، نور متحرک، سایه‌های متغیر) و مطالعۀ اسناد مرتبط جمع‌آوری شدند. تجزیه‌وتحلیل با تلفیق چهارچوب پانوپتیسم فوکو و تفسیر نمادپردازی‌های بصری انجام شد. نتایج نشان می‌دهند قفس‌های مشبک، استعاره‌ای از حصارهای سرزمین‌های اشغالی و محدودیت‌های هویتی و نور متحرک، نمادی از نظارت نظامی فراگیر است. حرکت بیننده میان قفس‌ها و مواجهه با سایه‌های پویا، مقاومتی نمادین بازآفرینی می‌کند که ریشه در تجربۀ تبعید حاتوم دارد. این چیدمان، هویت فلسطینی را با نقد جهانی ساختارهای قدرت پیوند می‌دهد و بیننده را به بازاندیشی در شرایط انسانی معاصر ترغیب می‌کند. این پژوهش بینش نوینی به نقش هنر معاصر در نقد قدرت و بازنمایی مقاومت ارائه می‌دهد.

identity and resistance: an analysis of mona hatoum’s “light sentence” installation through the lens of foucault’s panopticism theory

“light sentence” (1992) by mona hatoum, a palestinian-british artist, employs visual and symbolic elements to represent concepts of surveillance, identity, and resistance within the palestinian experience. however, analyses applying michel foucault’s panopticism theory to this work remain limited. this research addresses three questions: 1) how do the installation’s visual/symbolic elements convey identity and resistance? 2) how does foucault’s panopticism elucidate surveillance mechanisms in this work? 3) how does hatoum’s lived experience as an exiled palestinian manifest in this piece? using visual-analytical methodology, data was collected through qualitative analysis of the work’s visual elements (metal mesh cages, moving light, shifting shadows) and related documents. analysis integrated foucault’s panoptic framework with visual symbolism interpretation. results indicate the mesh cages metaphorize territorial occupation and identity constraints, while the moving light symbolizes pervasive military surveillance. viewer movement through the cages and interaction with dynamic shadows recreates symbolic resistance rooted in hatoum’s exile. this installation links palestinian identity to a global critique of power structures, prompting viewers to reconsider contemporary human conditions. the study offers novel insights into contemporary art’s role in critiquing power and representing resistance.