تحلیل نقشۀ طراحی کتیبۀ کوفی محرابی از دورۀ آل‌کاکویه در مسجد و قدمگاه فراشاه یزد

کتیبه‎نگاری‎های کوفی در ایران را می‎توان هنری دانست که تحت‌تاثیر عقاید و اعتقادات حاکمان جامعه بر بناهای مذهبی شکل گرفته‎اند. در اوایل ورود اسلام به ایران، بیشتر کتیبه‎نگاری‎ها در بناهای مذهبی شامل آیات قرآن و به خط کوفی بود. مسجد و قدمگاه امام رضا (ع) در فراشاه یزد دارای یک محراب سنگی متعلق به سال 512 هجری قمری و دورۀ آل‌کاکویه، مقارن با دورۀ سلاجقه است. این دوره یکی از دوره‎هایی است که کتیبه‎نگاری‎های کوفی از منظر توجه به جزئیات نسبت به دوره‎های قبل از خود تنوع بیشتری دارد. هدف اصلی این پژوهش، درک عمیق از شیوۀ طراحی و مفاهیم بصری این کتیبه در بستر تاریخی و فرهنگی است و به شیوۀ کیفی و از نوع مطالعۀ موردی است. در این راستا، کتیبۀ کوفی محراب این مسجد و قدمگاه تحلیل و تفسیر می‌شود و روش تحلیل و تفسیر شامل بررسی ساختار نوشتاری، ویژگی‎ها و تکنیک‎های طراحی آن است. یافته‌های پژوهش نشان می‎دهد هنرمند کتیبه‎نگار در طراحی و یا اجرای این کتیبۀ کوفی از نقشۀ طراحی با تناسبات پایه‎ای دقیق استفاده کرده است و این موضوع در چگونگی به‌کارگیری ویژگی‎های بصری همچون ریتم، تقارن، تناسبات و... تاثیرگذار بوده است. همچنین این پژوهش نشان می‏دهد از نقشۀ طراحی در کتیبۀ کوفی آیۀ (23) سورۀ الشوری و آیۀ (55) سورۀ مائده در محراب مسجد و قدمگاه فراشا یزد استفاده شده است. این نقشۀ طراحی بر پایۀ تناسبات دقیق 32 به 32 و حداقل اندازۀ یک به 32 در بالای خط راهنمای زمینه و تناسبات پنج به پنج و حداقل اندازۀ یک به پنج در زیر خط راهنمای زمینه شکل گرفته است. خطوط راهنمای اصلی، خطوط راهنمای میانی و جدول‎بندی‌‎ها در نقشۀ طراحی این کتیبۀ کوفی براساس این تناسبات جایگذاری شده‎اند و هنرمند کتیبه‎نگار ابعاد حروف و اتصالات آن را به‌وسیلۀ این ویژگی‎ها تعیین و طراحی کرده است.

an analysis of the design plan of the mehrabi kufic inscription from the kakuyids era in the ghadamgah mosque (pilgrimage site) of farashah, yazd

kufic inscriptions in iran are considered an art that was basically formed under the influence of the beliefs and convictions of the society rulers in the religious monuments. with the arrival of islam in iran, most of the inscriptions on these buildings included quran verses in kufic script. the mosque-ghadamgah of imam reza (as) in farashah, yazd has a stone-shaped mihrab (altar) dating back to 512 ah, the kakuyids era coincides with the seljuk time. during this era, the kufic inscriptions appeared in more detail and diversity compared to the previous stages. the main objective of this research is to deeply comprehend the design plan (dp) and visual concepts of this inscription in the relevant historical and cultural context. this study has applied a qualitative research method by addressing a case study. to get this, the mihrab kufic inscription of the mentioned mosque has been analyzed and examined; the analysis method covers the written structure, features, and techniques of the design. the research findings show that the inscription artist has used a design plan with exact basic proportions to create these kufic inscriptions, that has addressed visual features such as rhythm, symmetry, proportions, and other related items. the research findings show that a design plan was used in the kufic inscription, including the verses (23) of surah al-shura and (55) of surah al-ma’idah in the mihrab of the farashah mosque-ghadamgah in yazd city. this design plan was formed based on a precise proportion of 32/32 with a minimum ratio of 1/32 above the baseline and a ratio of 5/5 with a minimum size of 1/5 below this guiding line.the major guiding lines, middle guiding lines, and all the arrangements in this kufic inscription are placed based on these proportions, as it can be observed that the artist has determined and designed the ratio of the letters and their connections using these architectural features.