تبیین رابطۀ نمادگرایی با داستان‌های جریان سیال ذهن

ادبیات داستانی ایران در دوران معاصر، پس از ارتباط با غرب، تغییرات اجتماعی، و آگاهی روزافزون نویسندگان شکل جدیدی را می‌طلبید تا نویسندگان بتوانند تحولات روحی و درونی انسان معاصر و وضعیت جامعه را بازتاب دهند. مکاتب و شیوه‌های ادبی نو که خود مولود تحولات جامعه‌ هستند، یاری‌گر نویسندگان برای آفرینش داستان‌هایی مطابق تغییرات و تحولات فردی و اجتماعی‌اند. در مکتب نمادگرایی (سمبولیسم) شاعران از پس واقعیت به دنبال جهان درونی و آرمانی بودند و به‌زودی اصول این مکتب به داستان‌نویسی نیز راه یافت و داستان‌نویسان مفاهیم متعالی و انتزاعی را در عینیات گنجاندند. هم‌زمان شیوۀ جریان سیال ذهن که خواننده را با درونی‌ترین افکار، احساسات و عواطف شخصیت‌ها همراه می‌کند، مورد توجه نویسندگان قرار گرفت. این شیوه با جهش‌های زمانی و مفهومی در بازیابی خاطرات، طرحی متفاوت و پیچیده ایجاد می‌کند و بسیاری از مولفه‌های نمادپردازی همچون ذهنیت‌گرایی، تخیل و رویا، ابهام و آشفتگی را در اثر داستانی رقم می‌زند. مسئلۀ اساسی این مقاله یافتن رابطه میان نمادگرایی و جریان سیال ذهن و کشف، تبیین دلیل و چگونگی این تلازم است. بدین منظور، ریشه‌های مکتب ادبی سمبولیسم در زمینه‌های اجتماعی، نظریات فلسفی و روان‌شناسی بررسی و برپایۀ آن ارتباط نمادگرایی با شیوۀ جریان سیال ذهن در تخیل، ناخودآگاه فردی و جمعی، تداعی معانی، و زمان روشن شده‌است. همچنین برای کمک به بحث اصلی، نمونه‌هایی از دو رمان معتبر ایرانی در شیوۀ جریان سیال ذهن، «سمفونی مردگان» و «شازدۀ احتجاب» ذکر می‌شود. ابزار جمع‌آوری اطلاعات این پژوهش کتابخانه‌ای با روش توصیفی‌ تحلیلی است.

explaining the relationship between symbolism and stream of consciousness narratives

contemporary iranian fiction, influenced by contact with the west, social changes, and the growing awareness of writers, required a new form to reflect the inner and spiritual transformations of the modern individual and society. new literary schools and methods, born from societal changes, assisted authors in creating stories that matched the individual/social transformations of the time. symbolist poets sought an ideal inner world beyond reality, and soon the principles of this school entered fiction, allowing authors to embed abstract and elevated concepts into tangible realities. simultaneously, the stream of consciousness technique, which immerses the reader in the deepest thoughts, feelings, and emotions of characters, gained attention among writers. this method, with its temporal and conceptual leaps in memory retrieval, creates a complex and unique narrative structure, incorporating many elements of symbolism, such as subjectivity, imagination, dreams, ambiguity, and disorientation. the primary issue of this article is to explore the relationship between symbolism and the stream of consciousness and to clarify the reasons and mechanisms behind this connection. to this end, the roots of the symbolist literary movement in social contexts, philosophical theories, and psychology are examined. the connection between symbolism and the stream of consciousness is then elucidated in terms of imagination, individual and collective unconsciousness, free association, and time. additionally, to aid the main discussion, examples from two notable iranian novels employing the stream of consciousness technique, symphony of the dead and prince ehtejab, are provided.