جهان(های) ممکن در زبان سعدی

ما در این جهان از چیزهایی می‌گوییم که هستند یا بوده‌اند مانند کهکشان، اقیانوس، کریم‌خان و با خود می‌گوییم چیزهایی که می‌شناسیم لیکن در اطراف‌مان نیستند یا نبوده‌اند چه می‌شود. مانند رستم، سوپرمن، کوه قاف و نیز باورهایی که روزگاری درست(صادق) پنداشته می‌شده مانند خشم خدایان و گردش زمین به گرد خورشید و امروز نادرست(کاذب) است. از جهان مُثُل افلاطون تا کنون که بیست و شش سده می‌گذرد انسان اندیشمند همواره درگیر جهان(های)ممکن بوده و هست. شکل امروزی جهان ممکن بسته به آرای لایپ نیتس فیلسوف آلمانی و سول کریپکی فیلسوف آمریکایی است که می گویند می‌توان از راه جهان واقع پیرامونی، جهان ممکنی پدید آورد که درون‌مایه‌اش گریز از جهان واقع باشد. آن‌چه در قرن هفده‌ام با رویکردی جدید از سوی لایب نیتس مطرح شد و مورد توجه فلاسفه پس از او چون سول کریپکی و دیگران قرارگرفته است اندک اندک به صورت نظریه‌ای بینارشته‌ای در علوم مختلف در آمد. این مقاله بر مبنای آرای فلسفی و زبانی یادشده می‌کوشد با تحلیل متن و کاوش جهان واقع اندیشه‌ی سعدی در بوستان و گلستان به جهان(های) ممکن نهفته در فرا متن راه جوید. جهان(های) ممکنی که به باور رساندن و هدایت جامعه به آن هدف و آرمان خردگرایان و اندیشه‌ورزان و حکیمان در مسیر تاریخ بوده و هست. این پژوهش حاصل تحقیق بر جهان‌ ممکن در زبان سعدی در دو اثر او گلستان و بوستان است که با روش توصیفی تحلیلی و مطالعه‌ی کتابخانه‌ای در این فرآیند پیکربندی شده است.

possible world(s) in saadi's language

in this world, talking about things that are or have been, such as the galaxy, the ocean, karim khan, etc., we wonder about the things that we know but are not or have not been around us. rostam, superman, mount qaf and beliefs that were once considered to be true, such as the wrath of the gods and the rotation of the earth around the sun, are now deemed to be false. during the twenty six centuries since the world of plato's theory of ideas, the thinking man has always been pondering upon the idea of possible worlds. the current form of the possible worlds theory relies on the opinions of the german philosopher leibniz in the 17th century and his followers, like the american philosopher saul kripke, who posit that a possible world can be created in the periphery of the actual world. this article tries to find a way toward the possible world(s) hidden in the metatext by analyzing the texts and exploring the real world of saadi's thought in bustan and golestan. indeed, the possible world(s) that rationalists, thinkers, and sages believe in and lead the society to, have been and are on the path of history.