نقد دیوان سالاری از طریق پردازش فضای رئالیستی در مجموعه داستان شب نشینی باشکوه غلامحسین ساعدی

مفهوم بوروکراسی از واژۀ فرانسوی bureaucratie، متشکل از دو بخش bureau به معنای میز کار و cratie به معنای قدرت، گرفته شده است. ونسان دوگونه در سال 1759 این واژه را وارد دایرۀ واژگان سیاسی-اجتماعی فرانسه کرد؛ معادل فارسی این واژه دیوان‌سالاری است که به طور کلی به سازمان یا اداره‌ای اطلاق می‌شود که در چهارچوب قانون عمل می‌کند. غلامحسین ساعدی در کتاب شب نشینی باشکوه، مجموعه‌ای از دوازده داستان کوتاه، از شیوۀ روایت رئالیستی بهره می‌گیرد و با محور قرار دادن نظام و زندگی دیوان‌سالاری در داستان‌هایش، با زبانی کنایی به نوعی آسیب‌شناسی روانی زندگی کارمندان می پردازد. او با خلق تصویرهای رئالیستی‌از شخصیت‌هایش در قالب بیمارانی روانی، حقیر و متوهم، از چهارچوب نظام اداری ایران در اواخر دهه سی شمسی انتقاد می کند. در مقالۀ حاضر قصد داریم از طریق پردازش فضای داستانی در چهار داستان شب نشینی باشکوه، خواب‌های پدرم، دایرۀ درگذشتگان و مفتّش ایدئولوژی فردی نویسنده در خلق تصویر رئالیستی-انتقادی‌اش از زندگی اداری را مورد بحث و بررسی قرار دهیم. بدین منظور برای تحلیل فضای داستان از نظریۀ ژان وسژربه ، که بر پایۀ رابطۀ متقابلی بین انسان و فضا استوار است، بهره خواهیم جست. وسژربه بر این باور است که فضا نباید فقط به عنوان چهارچوب و دکور اثر دیده شود، بلکه باید در قالب یکی از شخصیت های اصلی داستان درآید. از نظر او تنها از همین طریق می‌توان با آنالیز فضا به معنای واقعی اثر دست یافت.

criticizing bureaucracy through analyzing fictional (realistic) space in gholam-hossein sa'edi's shabneshini-e-bashokouh

the notion of bureaucracy is derived from the french word burecratie, which is made up of two words: bureau meaning desk and cratie meaning power. in 1759, vincent de gournay introduced this term to the socio-political terminology of france. divansalary is the persian equivalent of this term which refers to an organization which operates within the framework of law. in his shabneshini-e-bashokouh, a collection of twelve short stories, sa'edi centralizes bureaucratic life and order to conduct a psychopathology of clerks using an ironic and humorous language. through characterizing his fictional characters as psychopathic, belittled, and illusioned people, sa'edi criticizes the framework of iranian official order in the late 1330s. in the present study, we aim to examine the author's individual ideology in his creation of his critical attitude toward clerical life through shabneshini-e-bashokouh, khabha-e-pedaram, dayere-e-dargozashtegan and mofattesh through processing and analyzing the fictional space. to this purpose, in order to analyze the story space, we have used jean weisgerber's theories which are based on the mutual connection between human and space. weisgerber believes that space should not be regarded as just a framework or décor in a literary work. it should rather be considered as a main character in the story. he believes it's only through seeing story space as a character and analyzing it that we can get to the real meaning of a literary piece.