تحلیل تطبیقی نقش مشارکت اجتماعی در بهبود وضعیت اقتصادی با تاکید بر آموزه‌های قرآنی

پدیده مشارکت اجتماعی، یکی از ارکان بنیادین در شکل‌گیری توسعه‌ی پایدار و تحقق عدالت اقتصادی در جوامع معاصر است. درحالی‌که نظریه‌های اقتصادی مدرن، به‌ویژه در رویکردهای لیبرالی و نئولیبرالی، مشارکت را عمدتاً بر پایه منافع شخصی، بازار آزاد و ابزارهای سرمایه‌محور تعریف می‌کنند، قرآن کریم با نگاهی انسان‌محور و الهی، الگویی جامع و معنوی از مشارکت ارائه می‌دهد که بر کمک متقابل میانْگروهی اجتماعی، انفاق، زکات و وقف استوار است. روش تحقیق به‌صورت توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع تفسیری شیعه و اهل سنت، آثار اقتصادی و مطالعات نظریه‌های معاصر درصدد است به تحلیل تطبیقی نقش مشارکت اجتماعی در بهبود وضعیت اقتصادی، با تاکید بر آموزه‌های قرآنی و مقایسه آن با مبانی اقتصاد مدرن بپردازد. چارچوب نظری مقاله بر نظریه عدالت اجتماعی در قرآن (با محوریت آیات زکات، انفاق و صدقات) و نظریه‌های نفع شخصی و بازار آزاد در اقتصاد مدرن استوارشده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که مشارکت اجتماعی در منطق قرآنی، فراتر از یک وظیفه اقتصادی، یک عبادت الهی، ابزار تهذیب نفس و سازوکار توزیع عادلانه ثروت است که در قالب سه سازوکار الزامی (زکات)، داوطلبانه (انفاق) و نهادی-پایدار (وقف) تعریف می‌شود؛ درحالی‌که در نظام‌های مدرن، ضمن مزایای قابل‌توجه، مشارکت اغلب ابزاری برای بهره‌برداری اقتصادی و تقویت منافع گروه‌های خاص تلقی می‌شود. نتیجه‌گیری مقاله حاکی از آن است که بازخوانی این الگو می‌تواند زمینه‌ساز ارائه مدل‌های جایگزین در سیاست‌گذاری اقتصادی برای کاهش فقر و نابرابری باشد؛ الگویی که نه‌تنها نیازهای مادی بلکه کرامت انسانی و سرمایه اجتماعی را نیز ارتقاء می‌بخشد.

a comparative analysis of the role of social participation in improving economic conditions with an emphasis on qur’anic teachings

the phenomenon of social participation is one of the fundamental pillars in shaping sustainable development and realizing economic justice in contemporary societies. while modern economic theories—particularly within liberal and neoliberal approaches—define participation largely based on self-interest, the free market, and capital-driven mechanisms, the noble qur’an, through a theocentric and human-centered perspective, offers a comprehensive and spiritual model of participation grounded in intergroup mutual assistance, almsgiving (infāq), zakāt, and waqf. employing a descriptive-analytical method and drawing on shia and sunni exegetical sources, economic literature, and studies of contemporary theories, this research seeks to provide a comparative analysis of the role of social participation in improving economic conditions, with an emphasis on qur’anic teachings and a comparison with the foundations of modern economics. the theoretical framework of the paper is based on the qur’anic concept of social justice (centered on verses concerning zakāt, infāq, and ṣadaqāt) and on theories of self-interest and the free market in modern economic thought. the findings indicate that, in qur’anic reasoning, social participation is more than an economic obligation; it is an act of worship, a means of spiritual refinement, and a mechanism for the just distribution of wealth, articulated through three modes: obligatory (zakāt), voluntary (infāq), and institutional-sustainable (waqf). in contrast, although modern systems offer notable advantages, participation is often treated as an instrument for economic exploitation and for consolidating the interests of particular groups. the conclusion of the study suggests that revisiting this qur’anic model may provide grounds for proposing alternative frameworks in economic policymaking aimed at reducing poverty and inequality—an approach that elevates not only material well-being but also human dignity and social capital.