تحلیل محتوای آسیب‌های خانواده با تاکید بر روابط زوجین در قرآن کریم

خانواده به‌عنوان بنیادی‌ترین نهاد اجتماعی، نقش محوری در تامین سلامت روانی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جامعه ایفا می‌کند. هرگونه اختلال در ساختار یا کارکرد خانواده می‌تواند پیامدهای منفی و پایدار در سطوح فردی و اجتماعی به همراه داشته باشد. پژوهش حاضر با هدف آسیب‌شناسی روابط زوجین در خانواده و بر اساس آموزه‌های قرآن کریم، با روش تحلیل محتوا انجام‌شده است. بدین منظور، تمامی آیات مرتبط با آسیب‌های خانواده شناسایی و دسته‌بندی گردید. در فرایند تحلیل محتوا، ضمن استخراج واحدهای معنایی و دسته‌بندی آن‌ها در قالب مقوله‌ها و محورهای اصلی، از رویکرد تحلیلی-تفسیری برای تبیین و آشکارسازی آسیب‌ها بهره گرفته شد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که قرآن کریم با رویکردی چندلایه، آسیب‌های خانواده را صرفاً به سطح رفتاری محدود نکرده و ابعاد عمیق‌تری چون باورها، نگرش‌ها، روابط قدرت و نقش‌های جنسیتی را نیز موردتوجه قرار داده است. بر اساس تحلیل آیات، مهم‌ترین آسیب‌های تهدیدکننده انسجام خانواده شامل فردگرایی، بحران هویت، تغییر در نگرش به نقش‌های جنسیتی، نقض حقوق متقابل، سلطه‌طلبی مردانه، تنوع‌طلبی جنسی، تضعیف باورهای دینی، همسر آزاری روانی و حقوقی است. بر اساس نتایج آماری به‌دست‌آمده از مجموع فراوانی 64 آیه، به ترتیب بیشترین آسیب‌های خانواده مربوط به سوء رفتار مشترک زوجین با بسامد (41 درصد)، سوء رفتار مردان با بسامد (39 درصد) و سوء رفتار زنان با بسامد (20 درصد) است. قرآن کریم در برابر این آسیب‌ها با تاکید بر اصول بنیادینی چون خدامحوری، عفت، معاشرت به معروف و تقدم مصلحت جمعی بر منفعت فردی، راهکارهای پیشگیرانه و اصلاحی برای تحکیم و بازسازی روابط زوجین ارائه می‌دهد. نتایج این پژوهش حاکی از آن است که اصول قرآنی با اتکای بر فطرت انسانی و انعطاف‌پذیری مفهومی، قابلیت انطباق با تحولات و چالش‌های نوین اجتماعی را دارا هستند. بر این اساس، بهره‌گیری از چارچوب قرآنی می‌تواند الگویی موثر برای ارتقای سلامت خانواده، بازتعریف سازوکارهای درون‌خانوادگی و ترمیم روابط آسیب‌دیده در جوامع معاصر فراهم آورد

a content analysis of family challenges with an emphasis on spousal relations in the noble qur’an

the family, as the most fundamental social institution, plays a pivotal role in ensuring the psychological, social, economic, and cultural well-being of society. any disruption in the structure or function of the family can entail negative and lasting consequences at both individual and social levels. the present study, aiming to analyze the vulnerabilities affecting spousal relations within the family on the basis of the teachings of the noble qur’an, was conducted using the content-analysis method. to this end, all verses related to family vulnerabilities were identified and categorized. in the course of the content-analysis process, meaningful units were extracted and organized into principal themes and categories, and an analytical-expository approach was employed to interpret and elucidate the vulnerabilities. the findings indicate that the qur’an, through a multilayered perspective, does not confine family vulnerabilities merely to the behavioral level, but also addresses deeper dimensions such as beliefs, attitudes, power relations, and gender roles. according to the analysis of the verses, the most significant threats undermining family cohesion include individualism, identity crisis, shifts in attitudes toward gender roles, violation of mutual rights, male domination, sexual promiscuity, weakening of religious beliefs, and psychological and legal spousal abuse. based on the statistical results derived from a total of 64 relevant verses, the highest proportion of family vulnerabilities pertains to misconduct shared by both spouses (41%), followed by misconduct by men (39%), and misconduct by women (20%). in the face of these vulnerabilities, the qur’an, by emphasizing foundational principles such as god-centeredness, chastity, righteous conduct, and the precedence of collective welfare over individual benefit, offers preventive and corrective strategies for strengthening and restoring spousal relations. the results of this study indicate that qur’anic principles—grounded in human nature and characterized by conceptual flexibility—possess the capacity to accommodate contemporary social transformations and challenges. accordingly, employing the qur’anic framework can provide an effective model for enhancing family well-being, redefining intra-family mechanisms, and repairing strained relationships in contemporary societies.