بازخوانی آیه متعه (24/ نساء) با رویکرد مفهوم ضرورت اجتماعی

مسئله متعه، به‌ویژه در ارتباط با آیه 24 سوره نساء، همواره از مباحث مناقشه‌برانگیز در تفسیر و فقه اسلامی بوده و توجه گسترده مفسران و فقیهان مسلمان، به‌ویژه میان امامیه و اهل سنت را برانگیخته است. اهمیت این پژوهش در آن است که با وجود پژوهش‌های فراوان درباره حکم متعه، تحلیل تفسیری-اجتماعی آیه یادشده با تمرکز بر مفهوم «ضرورت» در دو سطح فردی و اجتماعی کمتر موردتوجه قرارگرفته است. هدف اصلی تحقیق، تبیین کارکردهای تفسیری آیه استمتاع در چارچوب ضرورت‌های نوپدید انسانی و اجتماعی و بازخوانی مفهومی حکم متعه در بسترهای مختلف اجتماعی است. روش تحقیق به‌صورت توصیفی-تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه‌ای تنظیم‌شده است. در این راستا، تحلیل واژگانی و تفسیری آیه، همراه با بررسی دیدگاه‌های عالمان فریقین و تفسیرهای مبتنی بر شرایط اجتماعی صورت گرفته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد در نگاه تفسیری امامیه، مشروعیت متعه مستند به ظاهر آیه، سنت نبوی و روایات اهل‌بیت (ع) است و تاکید بر واژه‌های «استمتاع» و «اُجورهن» دلالت بر ازدواج موقت دارد. همچنین مفهوم ضرورت در تبیین کارکرد اجتماعی متعه جایگاهی محوری دارد. نتایج بیانگر آن است که متعه در سطح فردی پاسخی به نیازهای غریزی و روانی به شمار می‌آید و در سطح اجتماعی می‌تواند ابزاری برای حفظ جامعه، به‌ویژه در شرایط بحرانی همچون جنگ یا کمبود امکانات باشد؛ ازاین‌رو ضرورت‌های جمعی می‌توانند ضرورت فردی ایجاد کنند. درنهایت، بازخوانی آیه استمتاع بر اساس نظریه ضرورت، افقی نوین برای فهم اجتماعی و تطبیقی احکام شرعی در دنیای معاصر می‌گشاید.

revisiting the verse of mut‘ah (qur’an 4:24) through the lens of the concept of social necessity

the issue of mutʿah (temporary marriage), particularly in relation to verse 24 of qur’an 4, has always been one of the most debated subjects in qur’anic exegesis and islamic jurisprudence, attracting extensive attention from muslim exegetes and jurists, especially among the imāmiyyah and ahl al-sunnah. the significance of this study lies in the fact that, despite the abundance of research on the legal ruling of mutʿah (temporary marriage), exegetical and social analyses of the verse with a focus on the concept of “necessity” at both the individual and social levels have received little attention. the main objective of this research is to elucidate the exegetical functions of the verse of istimtāʿ (qur’an 4:24) within the framework of emerging human and social necessities and to reinterpret the concept of mutʿah (temporary marriage) in various social contexts. the research method is descriptive-analytical and based on library sources. in this regard, lexical and exegetical analyses of the verse are conducted alongside a review of the views of scholars from both schools of thought, as well as interpretations grounded in social conditions. the findings of the study indicate that, from the imāmī exegetical perspective, the legitimacy of mutʿah (temporary marriage) is supported by the apparent meaning of the verse, the prophetic tradition, and the narrations of the ahl al-bayt (as), while emphasis on the expressions istimtāʿ and ujūrihunna implies the legality of temporary marriage. furthermore, the concept of necessity occupies a central place in explaining the social function of mutʿah. the results reveal that mutʿah (temporary marriage), at the individual level, serves as a response to instinctive and psychological needs, and at the social level, it can function as a means of preserving society, particularly in critical situations such as war or scarcity of resources. hence, collective necessities may give rise to individual necessity. ultimately, revisiting the verse of istimtāʿ based on the theory of necessity opens a new horizon for the social and comparative understanding of sharīʿah rulings in the contemporary world.