تحلیل متن شناختی آیات اجتماعی قرآن کریم بر اساس نظریه کنش گفتاری جان سرل

آیات اجتماعی قرآن کریم، به‌عنوان بخش مهمی از آموزه‌های وحیانی، نقش بنیادینی در تبیین روابط انسانی، سامان‌دهی جامعه و هدایت رفتارهای جمعی ایفا می‌کنند. اهمیت این آیات، به‌ویژه در عصر حاضر که جوامع با چالش‌های متعددی مواجه‌اند، دوچندان شده است. تحلیل این آیات، نه‌تنها در فهم دقیق‌تر آموزه‌های اجتماعی قرآن، بلکه در ارتقای سطح تعاملات انسانی و تحقق عدالت اجتماعی اهمیت دارد. از سوی دیگر، نظریه کنش گفتاری جان سرل، با تمرکز بر ابعاد کارکردی زبان و نحوه تاثیرگذاری گفتار بر رفتار و مناسبات اجتماعی، بستری نوین برای فهم ژرف‌تر پیام‌های اجتماعی قرآن فراهم می‌آورد. بر این اساس، مقاله حاضر با هدف تحلیل متن‌شناختی 120 آیه از آیات اجتماعی قرآن کریم که به‌صورت تصادفی انتخاب‌شده‌اند، تلاش می‌کند تا با رویکردی میان‌رشته‌ای و با تکیه‌بر روش توصیفی تحلیلی، ابعاد مختلف پیام‌های اجتماعی قرآن را از منظر کارکردهای گفتاری بررسی کند. نتایج حاصل از پژوهش حاکی از آن است که آیات اجتماعی، افزون بر ارائه مفاهیم بنیادین اجتماعی با بهره‌گیری از ساختارهای زبانی و کنش‌های گفتاری متنوع، در جهت هدایت، ترغیب، اصلاح و جهت‌دهی رفتارهای فردی و جمعی جامعه عمل می‌کنند. هر یک از این کنش‌های گفتاری در آیات اجتماعی قرآن، با اهداف و کارکردهای خاصی به‌کاررفته است. کنش‌های اظهاری (35.71%) برای بیان حقایق دینی و اعتقادی، تبیین احکام و توصیف وضعیت مومنان و کافران به‌کاررفته‌اند و کنش ترغیبی (34.59%) از طریق افعال امری، جملات نهی، هشدارها و استفهام‌های انکاری و توبیخی تجلی‌یافته و مخاطب را به انجام یا ترک عملی خاص دعوت می‌کند. کنش عاطفی (13.16%) در آیاتی که بیانگر احساسات الهی همچون خشم، نفرت، محبت یا همدردی با بندگان است، به چشم می‌خورد و در جهت تاثیرگذاری عمیق‌تر بر مخاطب و برانگیختن احساسات او عمل می‌کند. کنش اعلامی (9.77%) برای توصیف واقعیت‌های الهی و اجتماعی به‌کاررفته و در تبیین حقایق و آموزه‌های اجتماعی نقش دارد. کنش تعهدی (6.77%) نیز در قالب سوگندها، وعده‌ها و تهدیدهای الهی در آیات اجتماعی قرآن، ضمانت و تعهد بر انجام کاری را بیان می‌کند.

a cognitive-textual approach to the social verses of the qurʾan based on john searle’s speech act theory

the social verses of the qurʾan, as a significant part of the revealed teachings, play a foundational role in explaining human relations, organizing society, and guiding collective conduct. the importance of these verses has become all the more evident, particularly in the contemporary age, wherein societies are confronted with multiple challenges. analyzing such verses is crucial not only for a more precise understanding of the qurʾan’s social teachings but also for enhancing human interactions and realizing social justice. on the other hand, john searle’s speech act theory, with its emphasis on the functional dimensions of language and the manner in which speech influences behavior and social relations, provides a novel framework for a deeper comprehension of the qurʾan’s social messages. accordingly, this study, to conduct a cognitive-textual analysis of 120 randomly selected social verses of the qurʾan, endeavors—through an interdisciplinary perspective and employing a descriptive-analytical method—to examine the various dimensions of the qurʾanic social message from the standpoint of speech act functions. the findings indicate that the social verses, in addition to presenting foundational social concepts through diverse linguistic structures and speech acts, function to guide, exhort, reform, and direct individual and collective behavior. each of these speech acts in the social verses of the qurʾan has been employed with specific aims and functions. assertive acts (35.71%) are utilized for articulating religious and doctrinal truths, explicating rulings, and describing the condition of the believers and the disbelievers. directive acts (34.59%) are manifested through imperative verbs, prohibitive sentences, warnings, as well as rhetorical and reproachful interrogatives, inviting the audience to perform or abstain from particular actions. expressive acts (13.16%) appear in verses that convey divine emotions such as anger, aversion, love, or sympathy with the servants, serving to exert a deeper influence upon the audience and stir their emotions. declarative acts (9.77%) are employed for describing divine and social realities and play a role in explicating social truths and teachings. commissive acts (6.77%), in the form of oaths, promises, and divine threats in the social verses of the qurʾan, express the guarantee and commitment to the fulfillment of an action