بازخوانی تشکیک در عشق از دیدگاه ابن‌سینا (تبیین نقش قوای نفس در پیوستار بیماری تا تعالی)

این نوشتار به عشق از دیدگاه ابن‌سینا به عنوان یک بیماری تا عالی‌ترین مرتبه تعالی انسانی می‌پردازد و هدف آن این است که نشان دهد میان تعابیر به ظاهر متعارض ابن‌سینا از عشق – در مقام یک عارضه نفسانی (بیماری) در آثار طبی و در مقام یک سیر تعالی‌بخش در آثار فلسفی – وحدت وجود دارد. این مقاله با مطالعه مروری و کتابخانه‌ای و به روش تحلیلی-تفسیری، استدلال می‌کند که عشق در نظام فکری ابن‌سینا مفهومی مشکک است که بر یک پیوستار واحد قرار دارد، یافته‌ها پژوهش نشان می‌دهد، در یک سر این پیوستار، «عشق در معنای عام» به عنوان میل ذاتی و فطری هر موجود ممکن برای نیل به کمال و گریز از نقصان تعریف می‌شود و در سر دیگر، «عشق در معنای خاص»، تجلی این میل کلی در سطوح مختلف وجود انسان است که کیفیت و جهت آن توسط قوای نفس تعیین می‌گردد. هنگامی که عشق تحت سیطره قوای پایین‌تر نفس، به‌ویژه قوه واهمه، قرار گیرد و از هدایت عقل جدا افتد، به صورت بیمارگونه ظاهر می‌شود و در مقابل، هنگامی که قوه ناطقه، به‌عنوان اشرف قوا، جهت‌دهنده این شوق فطری باشد، عشق به صورت محرکی برای تعالی و رسیدن به کمال غایی، یعنی اتصال به معشوق حقیقی (خداوند)، درمی‌آید. بنابراین، تفاوت مصادیق گوناگون عشق – از زمینی تا الهی – نه ناشی از اختلاف در ماهیت عشق، بلکه برآمده از درجه کمال و نقصان قوای نفسانی و نسبت سنجی آن‌ها با یکدیگر است.

re-reading the gradation of love in ibn sina’s thought: explaining the role of the soul’s faculties in the continuum from malady to transcendence

this study explores the concept of love in the philosophy of ibn sina, tracing its trajectory from a psychological disorder to the highest form of human transcendence. the central aim is to demonstrate the underlying unity between ibn sina’s seemingly contradictory portrayals of love—as a pathological condition in his medical writings and as a transformative journey in his philosophical works. using a library-based review and an analytical-interpretive method, the study argues that love, within ibn sina’s intellectual framework, is a gradational concept situated along a single ontological continuum. at one end lies “general love,” defined as the innate and essential inclination of every contingent being toward perfection and away from deficiency. at the other end is “particular love,” which manifests this universal inclination within the human being, shaped and directed by the faculties of the soul. when love is governed by the lower faculties of the soul—especially the estimative faculty—and detached from the guidance of reason, it emerges in a pathological form. conversely, when the rational faculty, regarded as the noblest of the soul’s faculties, directs this innate yearning, love becomes a catalyst for spiritual ascent and the attainment of ultimate perfection: union with the true beloved (allah). thus, the diversity of love’s manifestations—from earthly to divine—is not due to a difference in its essence, but rather to the varying degrees of perfection or deficiency in the soul’s faculties and their relational comparison.