سنجش تاب آوری اجتماعی – فرهنگی و اقتصادی محیط های روستایی در معرض خطر سیلاب (مطالعه موردی: سنگ سفید ایلام)

مقدمه: سیل ازجمله بلایای طبیعی و انسان‌زادی است که همواره انواع خسارات جانی، مالی و زیست‌‌محیطی را در حوزه‌های آبخیز کشور به دنبال داشته است. بر این اساس، مدیریت این رخداد و پرداختن به انواع جنبه های تاب آوری در برابر آن، از اهمیت ویژه این برخوردار است. تاب آوری ابعاد متنوعی دارد که در پژوهش به بررسی بعد اجتماعی – فرهنگی و اقتصادی پرداخته شده است. فرآیند تاب آوری اجتماعی – فرهنگی فرآیندی است که شبکه ای از ظرفیت های سازگاری را به انطباق پس از یک اختلال یا ناسازگاری مرتبط می کند. تاب آوری اقتصادی نیز دارای دو بعد پویا و ایستا می باشد؛ تاب آوری اقتصادی پویا را سرعتی در نظر می گیرند که طی آن یک نهاد یا سیستم از شوک شدید در می‌آید و به حالت مطلوب خود می رسد، در صورتی که تاب آوری اقتصادی ایستا یا استاتیک را توانایی یک نهاد یا سیستم برای حفظ عملکرد خود در زمانی که دچار شوک شدیدی شده است تعریف می کنند. در این تحقیق، اقدام به سنجش تاب آوری اجتماعی – فرهنگی و اقتصادی جامعه محلی در برابر سیلاب در انواع واحدهای هیدرولوژیک و غیرهیدرولوژیک منطقه سنگ سفید استان ایلام و گروه بندی پتانسیل تاب آوری در برابر سیلاب شده است. این شناخت نقش مهمی در برنامه ریزی آتی با هدف ارتقاء پتانسیل تاب‌آوری اجتماعی – فرهنگی و اقتصادی محیط‌های روستایی ایفا خواهد نمود.مواد و روش‌ها: در این پژوهش، نخست، سنجش تاب‌آوری اجتماعی – فرهنگی و اقتصادی در حوزه آبخیز سنگ سفید در استان ایلام و شهرستان چرداول انجام گرفت. به منظور سنجش تاب‌آ‌وری زیرحوزه‌های مختلف آبخیز، نخست شاخص‌های هر یک از مولفه‌های مذکور مبتنی بر مرور منابع و مطالعات کتابخانه‌ای، مصاحبه با کارشناسان و نیز بازدیدهای میدانی، مشخص شد. سپس، اقدام به نظرسنجی از ساکنان حوضه با هدف سنجش شدت یا بزرگی شاخص های در نظر گرفته شده به عنوان گویه های سنجش تاب آوری مبتنی بر پرسش نامه با طیف پنج گانه لیکرت، پس از سنجش روایی و پایایی پرسش نامه شد. در این پژوهش، روایی پرسش نامه به تایید خبرگان رسید. همچنین، در این پژوهش از روش آلفای کرونباخ به منظور محاسبه میزان پایایی یا قابلیت اعتماد ابزار اندازه‌گیری استفاده شد. همچنین در این تحقیق، واحد نمونه، خانوار روستایی بوده و به منظور محاسبه حجم نمونه از فرمول کوکران مبتنی بر جمعیت خانوار روستایی در هر زیرحوضه استفاده گردید. سپس نتایج پرسش‌نامه ها وارد نرم افزار spss شده و برای بررسی و تحلیل نتایج از آزمون تجزیه واریانس یک‌طرفه (anova) استفاده گردید. در ادامه به منظور اولویت‌دهی زیرحوضه‌ها و مقایسه میانگین ها از لحاظ تاب‌آوری اجتماعی – فرهنگی و اقتصادی از آزمون توکی استفاده شد.نتایج و بحث: در این پژوهش، از 11 شاخص اجتماعی-فرهنگی و 9 شاخص اقتصادی به منظور سنجش تاب‌آوری های اجتماعی – فرهنگی و اقتصادی جوامع محلی در برابر سیلاب برای واحدهای مختلف هیدرولوژیک و غیرهیدرولوژیک استفاده شد. نتایج نشان داد که مقدار آلفای کرونباخ به‎ترتیب برای پرسش‌نامه های سنجش تاب‌آوری اجتماعی- فرهنگی و اقتصادی، 0.832 و 0.815 محاسبه شد که بیانگر میزان پایایی خوب پرسش نامه ها است. نتایج حاصل از اجرای آزمون anova برای سنجش تاب‌آوری اجتماعی- فرهنگی و اقتصادی در برابر سیلاب واحدهای هیدرولوژیک و غیر هیدرولوژیک منطقه مورد مطالعه نشان داد که تفاوت معنی‌داری بین میزان تاب‌آوری اجتماعی – فرهنگی و اقتصادی در برابر سیلاب بین واحدها وجود دارد. بر این اساس، گروه‌بندی تاب آوری در برابر سیلاب واحدهای مختلف هیدرولوژیک و غیرهیدرولوژیک بر اساس آزمون توکی انجام شد. نتایج نشان داد که اولویت بندی پتانسیل تاب آوری اجتماعی – فرهنگی در برابر سیلاب واحدهای هیدرولوژیک و غیرهیدرولوژیک منطقه مورد مطالعه مبتنی بر مقادیر متوسط محاسباتی گروه ها، به‎ترتیب اهمیت زیاد تا کم به صورت s-int2، s-int3، s8-int، s11، s-int5، s8-2، s-int4، s10، s12، s1، s-int1 و s9 است. همچنین، اولویت بندی پتانسیل تاب‌آوری اقتصادی واحدها در برابر سیلاب به‎ترتیب اهمیت از زیاد تا کم به صورت s-int3، s-int2، s-int5، s10، s1، s-int1، s-int4، s8-int، s11، s12، s8-2 و s9 است. همچنین، از منظر جامعه محلی، واحدهای s-int2 (امتیاز 30.88) و s9 (امتیاز 47.07) به‎ترتیب کمینه و بیشینه میزان تاب آوری اجتماعی - فرهنگی در برابر سیلاب و واحدهای s-int3 (امتیاز 11.40) و s9 (امتیاز 35.13) به‎ترتیب کمینه و بیشینه تاب آوری اقتصادی در برابر سیلاب را به خود اختصاص دادند.نتیجه‌گیری: به طور کلی، نتایج نشان دهنده حضور واحدهای دارای پتانسیل متفاوت تاب آوری های اجتماعی – فرهنگی و اقتصادی در برابر سیلاب در منطقه مورد مطالعه بود. همچنین، گروه بندی پتانسیل تاب آوری اجتماعی – فرهنگی و اقتصادی در برابر سیلاب واحدها، نشان داد که واحدهای منطقه مورد مطالعه از منظر تاب‌آوری اجتماعی – فرهنگی به دو گروه دارای کمینه و بیشینه پتانسیل تاب آوری در برابر سیلاب و سه گروه بینابینی طبقه بندی شدند. همچنین از منظر تاب‌آوری اقتصادی، پتانسیل تاب‌آوری واحدها در چهار طبقه تفکیکی و یک طبقه بینابینی گروه بندی شدند. بر این اساس، برنامه‌ریزی راهبردی برای ارتقاء پتانسیل تاب‌آوری اجتماعی – فرهنگی و اقتصادی محیط‌های روستایی، به‌خصوص با کاربست روش‌های ساختاربندی مسئله و توجه به شاخص های سنجش تاب آوری در برابر سیلاب شناسایی شده در این مطالعه، قویاً پیشنهاد می‌شود.

measuring the social, cultural and economic resilience of rural environments at risk from flooding (case study: sang sefid ilam)

introduction: floods are among the natural and human-induced disasters that have consistently caused various forms of human casualties, financial losses, and environmental damage in the watersheds of the country. accordingly, managing this phenomenon and addressing different aspects of resilience against it are of particular importance. resilience has diverse dimensions, and this research focuses on its socio-cultural and economic aspects. the process of socio-cultural resilience connects a network of adaptive capacities to post-disruption recovery. economic resilience has two dynamic and static dimensions: dynamic economic resilience refers to the speed at which an institution or system recovers from a severe shock and returns to its desired state, while static economic resilience is defined as the ability of an institution or system to maintain its functionality when experiencing a severe shock. in this study, we measured the socio-cultural and economic resilience of local communities against floods in various hydrological and non-hydrological units of the sange sefid region in ilam province and classified their flood resilience potential. this understanding will play a significant role in future planning aimed at enhancing the socio-cultural and economic resilience potential of rural environments.materials and methods: in this research, first, the socio-cultural and economic resilience in the sange sefid watershed in ilam province and chardavol county was assessed. to evaluate resilience in different sub-watersheds, the indicators for each component were determined based on a literature review, library studies, expert interviews, and field visits. then, a survey of watershed residents was conducted to measure the intensity or magnitude of the considered indicators as resilience measurement items using a five-point likert scale questionnaire, after assessing the validity and reliability of the questionnaire. the questionnaire's validity was confirmed by experts. additionally, cronbach's alpha method was used to calculate the reliability or trustworthiness of the measurement tool. furthermore, the sampling unit was rural households, and cochran's formula, based on the rural household population in each sub-watershed, was used to calculate the sample size. the questionnaire results were then entered into spss software, and one-way analysis of variance (anova) was used to examine and analyze the data. subsequently, the tukey test was employed to prioritize sub-watersheds and compare means in terms of socio-cultural and economic resilience.results and discussion: eleven socio-cultural indicators and nine economic indicators were used to measure the socio-cultural and economic resilience of local communities against floods in different hydrological and non-hydrological units. the results showed that cronbach's alpha values for socio-cultural and economic resilience questionnaires were 0.832 and 0.815, respectively, indicating good reliability. the anova results assessing socio-cultural and economic resilience against floods showed a significant difference between the units. accordingly, flood resilience grouping of different hydrological and non-hydrological units was performed based on the tukey test. the prioritization of socio-cultural resilience potential against floods, based on groups' calculated mean values in order from high to low, was: s-int2, s-int3, s8-int, s11, s-int5, s8-2, s-int4, s10, s12, s1, s-int1, and s9. the prioritization of economic resilience potential against floods in order from high to low was: s-int3, s-int2, s-int5, s10, s1, s-int1, s-int4, s8-int, s11, s12, s8-2, and s9. from the local community's perspective, units s-int2 (score 30.88) and s9 (score 47.07) had the minimum and maximum socio-cultural flood resilience, respectively, while units s-int3 (score 11.40) and s9 (score 35.13) had the minimum and maximum economic flood resilience, respectively.conclusion: overall, the results indicate the presence of units with different potentials for socio-cultural and economic resilience against floods in the study area. the grouping of socio-cultural and economic flood resilience potential showed classification into two groups with minimum and maximum resilience potential and three intermediate groups for socio-cultural resilience. for economic resilience, units were grouped into four distinct categories and one intermediate category. accordingly, strategic planning to enhance the socio-cultural and economic resilience potential of rural environments—especially through applying problem-structuring methods and considering the flood resilience measurement indicators identified in this study—is strongly recommended.