اثربخشی عملیات کنتور فارو بر احیاء پوشش گیاهی در کانون‌های فرسایشی مناطق خشک (مطالعه موردی : غرب دریاچه هامون)

مقدمه: فرسایش بادی یکی از مهمترین مخاطرات زیست‌محیطی و موانع توسعه و پیشرفت جوامع به‌ویژه در مناطق خشک و نیمه‌خشک به‌شمار می‌رود. به طوری که این پدیده مخرب هرساله خسارات زیادی را بر زیست بوم این نواحی به‌همراه دارد. عواملی ازجمله پوشش گیاهی، پایداری ساختمان خاک و زبری سطح زمین نقش به‌سزایی در وقوع فرسایش بادی دارند. از این‌ رو قدرت فرسایندگی باد، در اراضی مسطح و فاقد پوشش گیاهی به‌‎طور قابل‌توجهی افزایش می‌یابد. منطقه سیستان به دلیل خشکسالی‌های طولانی‌مدت و از بین رفتن پوشش گیاهی همواره تحت تاثیر پدیده مخرب فرسایش بادی قرار دارد که ضمن تخریب زیست بوم این منطقه باعث ایجاد طوفان‌های شنی و بروز پدیده گردوغبار در این منطقه شده است. از این‌رو به منظور کنترل فرسایش بادی و حفاظت خاک، احداث فارو به منظور جمع‌آوری نزولات آسمانی ضمن افزایش زبری خاک، بستر مناسبی برای احیاء پوشش گیاهی در این مناطق را فراهم می‌نماید.مواد و روش‌ها: برای انجام این پژوهش محدوده ای در غرب دریاچه هامون با شیب حدود نیم درصد و با پوشش گیاهی فقیر انتخاب و با فاصله دو متر از همدیگر فاروهایی به عمق 40 و عرض 50 سانتیمتر در امتداد خطوط تراز به طول90 متر و در راستای عمود بر جهت وزش باد احداث و عملیات بذرپاشی (بذر گونه‌های سیاه‌شور و ترات) در آنها انجام شد. تیمارهای این پژوهش شامل محل ذخیره نزولات آسمانی (داخل فاروها، بین فاروها و منطقه شاهد)، فصل نمونه‌برداری (در دو سطح ابتدا و انتهای فصل بارندگی) و سال اجرا (سال اول و دوم) می‌باشد که در چهار تکرار اجرا شد. به‌منظور اندازه‌گیری خصوصیات پوشش‌گیاهی با استفاده از ترانسکت 90 متری و روش پلات‌اندازی به‌طور سیستماتیک- تصادفی شاخص‌های ارتفاع گیاه، مساحت تاج‌پوشش گیاهی، خاک لخت و وضعیت شادابی گیاه در هر یک از تیمارها اندازه‌گیری شد. همچنین با نمونه‌برداری از خاک محل ذخیره نزولات بر اساس روش scs، گروه‌های هیدرولوژیکی خاک آنها نیز تعیین شد.نتایج و بحث: تجزیه‌وتحلیل آماری داده‌ها نشان داد که اثر محل ذخیره نزولات آسمانی (منطقه شاهد، فواصل بین فارو و داخل فاروها)، فصل برداشت و سال اجرا بر ارتفاع و تاج‌پوشش‌گیاهی معنی دار می‌باشد و شاخص‌های مورد مطالعه در محل احداث فاروها بعد از بارندگی و طی سال دوم به‌طور محسوس افزایش یافته است (0/05> p). در بررسی درجه شادابی گیاهان نیز یافته‌ها بیانگر آن است که در محل احداث فاروها بعد از بارندگی 54 درصد گیاهان دارای شادابی درجه 1 و 40 و 6 درصد به‌ترتیب دارای شادابی درجه 2 و 3 می‌باشند. درحالیکه در منطقه شاهد، به ترتیب 27 و 73 درصد گیاهان دارای شادابی درجه 2 و 3 بوده است. در بررسی گروه‌های هیدرولوژیکی محل ذخیره نزولات نیز میزان نفوذ از 0/3 تا 1 میلی‌متر بر ساعت در منطقه شاهد به 1/3 تا 3/8 میلی‌متر بر ساعت در محل احداث فاروها افزایش یافته است که بستری مناسب برای نفوذ و به‌تبع آن افزایش رطوبت خاک و در نتیجه زمینه رشد و استقرار گیاهان را فراهم نموده است.نتیجه‌گیری: یافته‌های حاصل از این تحقیق نشان داد که احداث فارو با افزایش میزان نفوذ آب در خاک، ضمن افزایش رطوبت خاک، شرایط مناسب برای رشد گیاه و احیاء پوشش گیاهی در اراضی مستعد فرسایش بادی را به همراه داشته است. با توجه به ریزش کم نزولات جوی در منطقه سیستان و در مقابل بالا بودن میزان تبخیر و همچنین وجود لایه متراکم و سخت در سطح خاک، عملیات ذخیره نزولات آسمانی با استفاده از کنتور فارو رویکردی کاربردی برای مدیریت نزولات آسمانی و احیاء پوشش گیاهی در این منطقه به‌شمار می‌رود که ضمن کاهش هزینه‌های اجرایی، اثربخشی پروژه‌های احیاء پوشش گیاهی در این منطقه را دوچندان می‌نماید.

effects of contour furrow on vegetation restoration in critical centers of wind erosion in arid regions (case study, west of hamoon lake)

introduction: wind erosion is a critical environmental issue and a major barrier to development in arid and semi-arid regions. this destructive process causes considerable ecological damage by stripping away topsoil, reducing land productivity, and increasing dust and sandstorm occurrences. vegetation cover, soil stability, and surface roughness are among the key factors influencing wind erosion. the sistan region, characterized by flat topography and long-term drought, experiences severe wind erosion due to the degradation of vegetation cover. this leads to frequent dust storms, further disrupting the ecosystem. to combat these effects, the construction of contour furrows for rainwater harvesting has proven effective. these furrows increase soil surface roughness and enhance water retention, creating favorable conditions for vegetation establishment and ecological restoration. materials and methods: this study was conducted in a flat area with approximately 0.5% slope and sparse vegetation, located west of lake hamun. furrows measuring 40 cm in depth and 50 cm in width were constructed along horizontal lines, each 90 meters long. seeding was conducted inside the furrows. the experimental design included three variables: precipitation storage location (inside the furrows, between the furrows, and a control area without furrows), sampling season (beginning and end of the rainy season), and year (first and second year). each treatment was replicated four times. vegetation characteristics, including plant height, canopy cover, bare soil percentage, and plant vitality, were assessed using 90-meter transects and quadrat sampling. soil samples from each treatment zone were analyzed for their hydrological classification based on the scs (soil conservation service) method. data were statistically analyzed using anova in spss software to evaluate treatment effects.results and discussion: statistical analysis revealed that the location of precipitation storage and sampling season significantly affected plant height and canopy cover (p<0.05). vegetation indicators improved markedly within the furrows during the second year, especially after rainfall. plant vitality assessment showed that 54% of plants in the furrows had high vitality (first degree), 40% moderate (second degree), and only 6% low vitality (third degree). in contrast, in the control area, 73% of plants exhibited low vitality and 27% moderate vitality, with no high-vitality plants observed. soil infiltration capacity also improved significantly in the furrowed areas. while infiltration rates in the control zone ranged from 0.3 to 1 mm/hour, they increased to between 1.3 and 3.8 mm/hour in furrowed zones. this improvement enhances water availability in the root zone, increasing soil moisture and thereby creating a suitable environment for plant growth and stabilization of the soil surface. conclusion: this study demonstrates that contour furrows are an effective technique for vegetation restoration and soil conservation in wind-eroded, arid environments such as the western area of lake hamun. by improving infiltration and increasing soil moisture, furrow construction facilitates vegetation establishment and resilience. given the region's limited precipitation, high evaporation rates, and compact soil layers, furrows represent a practical and low-cost solution for managing water resources and combating desertification. their application can greatly enhance the effectiveness and sustainability of restoration efforts in degraded arid lands.