شناسایی و تحلیل شیوه نظام حکمرانی منابع طبیعی (منطقه مورد مطالعه: شهرستان خاش)

مقدمه: تا سال 2050 جمعیت جهان به حدود 2/9 میلیارد نفر خواهد رسید. این رشد همراه با تغییرات جهانی و محیط‌زیستی، تاثیرات قابل توجهی بر زندگی مردم دارد. برای مقابله با این چالش‌ها، ضروری است رویکردهایی اتخاذ شود که نحوه تاثیر این تغییرات را نشان داده و راهکارهای سازگاری ارائه دهند. پایداری و توسعه پایدار نقش مهمی در حفظ و احیای منابع طبیعی دارند، اما فشارهای انسانی و مدیریت نادرست تهدیدی جدی برای این منابع است. مدیریت پایدار نیازمند شناسایی همه ذینفعان و مشارکت فعال آن‌ها در فرآیندهای تصمیم‌گیری است تا بتوان دیدگاهی سیستمی و جامع برای حفاظت و بهره‌برداری بهینه از منابع طبیعی ایجاد کرد. بر این اساس، تحلیل و شناسایی شیوه نظام حکمرانی منابع طبیعی در شهرستان خاش، واقع در استان سیستان و بلوچستان، موضوعی حیاتی در مدیریت منابع طبیعی و توسعه پایدار این منطقه به شمار می‌آید. حکمرانی موثر منابع طبیعی به معنای ایجاد یک سیستم مدیریتی کارآمد است که در آن تمامی ذینفعان، ازجمله دولت، جوامع محلی و بخش خصوصی، به‌طور فعال در فرآیند تصمیم‌گیری مشارکت دارند. این رویکرد نه‌تنها به بهبود وضعیت منابع طبیعی کمک می‌کند بلکه زمینه‌ساز تقویت جامعه مدنی و افزایش شفافیت و پاسخگویی در مدیریت منابع خواهد بود؛ بنابراین، شناسایی و تحلیل شاخص‌های حکمرانی خوب از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این تحقیق با هدف شناسایی شیوه‌های حکمرانی منابع طبیعی در شهرستان خاش انجام شده است. مواد و روش‌ها: برای بررسی شیوه‌های حکمرانی منابع طبیعی، 11 نهاد رسمی ذینفع از چهار روستا انتخاب شدند: اسلام‌آباد پشتکوه، اسماعیل‌آباد گرانجین، بوتگان و بیلاری پشتکوه. داده‌ها از طریق یک پرسشنامه جمع‌آوری شدند که شامل ده عامل معرفی‌شده توسط پال وستل در سال 2001 بود؛ که هر یک از این عوامل با استفاده از سه شاخص اندازه‌گیری شد. تحلیل داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار spss انجام شد. سپس در مرحله ی بعد به تجزیه و تحلیل و تدوین راهبرد موردنظر با استفاده از ماتریس qspm پرداخته شد. جامعه موردبررسی در این مرحله شامل کارشناسان و مدیران اداره منابع طبیعی و جهاد کشاورزی شهرستان به تعداد 45 نفر بود که 17 نفر از آنان به طور هدفمند انتخاب گردیدند.  نتایج و بحث: نتایج نشان دهنده اختلاف معنی دار بین شاخص های حکمرانی می باشد. از میان 10 کارکرد فرعی به ترتیب قانون گذاری، قالب‌گیری سیاست، تولید دانش و بسیج منابع دارای رتبه های اول تا سوم می باشند. در کارکرد‌های قالب گیری سیاست، تولید دانش، بسیج منابع و جامعیت شیوه حکمرانی سلسله مراتبی در بین سه شیوه حکمرانی مورد بررسی، اختلاف معنی داری می باشد. در سایر کارکردهای قانون گذاری، پایش و ارزیابی، مشروعیت و رهبری شیوه حکمرانی بازاری نسبت به دو شیوه دیگر دارای اختلاف معنی‌دار است. همچنین تنها در کارکرد فرعی حل‌وفصل کشمکش، شیوه حکمرانی شبکه ای اولویت اول را به خود اختصاص داده است. نتایج ماتریس qspm نشان می دهد در میان انواع راهبردهای پیشنهادی تقویت مشارکت ذینفعان از طریق ایجاد چارچوب‌های مشارکتی و شبکه‌ای در فرآیندهای تصمیم‌گیری دارای بیشترین جذابیت می باشد. نتیجه‌گیری: یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که روش حاکمیتی غالب در روستاهای مورد مطالعه بیشتر بر ساختارهای سلسله‌مراتبی و مبتنی بر بازار تکیه دارد؛ که می‌تواند منجر به ناکارآمدی در مدیریت منابع طبیعی شود. بنابراین، برای بهبود وضعیت کنونی، توصیه می‌شود که سیستم حاکمیتی عناصر مثبت هر دو رویکرد را در خود بگنجاند تا چارچوب حاکمیتی موثرتری در مدیریت منابع طبیعی ایجاد کند.

identification and analysis of natural resources governance system (case study: khash county)

introduction: by 2050, the global population is projected to reach approximately 9.2 billion. this growth, coupled with global and environmental changes, will significantly impact people's lives. to address these challenges, it is essential to adopt approaches that demonstrate how these changes exert their influence and to propose adaptive solutions. sustainability and sustainable development play a crucial role in the conservation and restoration of natural resources; however, anthropogenic pressures and improper management pose serious threats to these resources. sustainable management necessitates the identification of all stakeholders and their active participation in decision-making processes to establish a systemic and comprehensive perspective for the optimal protection and utilization of natural resources. accordingly, the analysis and identification of the natural resource governance system approach in khash county, located in sistan and baluchestan province, is considered a vital issue in the natural resource management and sustainable development of this region. effective natural resource governance implies creating an efficient management system wherein all stakeholders, including the government, local communities, and the private sector, actively participate in the decision-making process. this approach not only contributes to improving the condition of natural resources but also lays the groundwork for strengthening civil society and enhancing transparency and accountability in resource management. therefore, the identification and analysis of good governance indicators are of particular importance. this research was conducted to identify the modes of natural resource governance in khash county. materials and methods: to investigate natural resource governance modes, 11 formal institutional stakeholders were selected from four villages: eslamabad poshtkuh, esmailabad garanjin, butegan, and bilariy poshtkuh. data were collected via a questionnaire comprising ten factors introduced by poul westel in 2001, with each factor measured by three indicators. data analysis was performed using spss software. subsequently, in the next phase, the desired strategy was analyzed and formulated using the qspm matrix. the study population for this phase consisted of 45 experts and managers from the natural resources and agriculture-jihad departments of the county, from whom 17 individuals were purposively selected. result and discussion: the results indicate a significant difference among the governance indicators. among the 10 sub-functions, legitimacy, policy framing, knowledge generation, and resource mobilization were ranked first to third, respectively. in the sub-functions of rulemaking, knowledge generation, resource mobilization, and comprehensiveness, the hierarchical governance mode showed a significant difference compared to the other two investigated governance modes.  in the other sub-functions of rulemaking, monitoring and evaluation, legitimacy, and leadership, the market-based governance mode exhibited a significant difference compared to the other two modes. furthermore, only in the sub-function of conflict resolution did the network governance mode attain the first priority. the qspm matrix results demonstrate that among the proposed strategies, strengthening stakeholder participation through the establishment of participatory and network frameworks in decision-making processes holds the highest attractiveness. conclusions: : the research findings indicate that the dominant governance method in the studied villages relies more on hierarchical and market-based structures, which can lead to inefficiency in natural resource management. therefore, to improve the current situation, it is recommended that the governance system incorporate the positive elements of both (and implicitly, all three, including network) approaches to establish a more effective natural resource governance framework.