پهنه‌بندی خطر آتش‌سوزی جنگل به روش تحلیل سلسله مراتبی فازی در جنگل‌های نیمه‌خشک بلوط زاگرس

مقدمه: امروزه آتش سوزی جنگل ها بخش بزرگی از جنگل های جهان و زندگی ساکنان را تهدید کرده است. آتش سوزی عامل اصلی اختلال در اکوسیستم های جنگلی در سراسر جهان است. نتایج برخی از مطالعات نشان داده است که عوامل مختلف اکولوژیکی و اقلیمی منجر به تغییر در وسعت و شدت آتش سوزی جنگل ها شده است. با مروری بر مطالعات گذشته می توان گفت که در اغلب این موارد از عوامل محیطی مختلفی برای ارزیابی پتانسیل خطر آتش سوزی استفاده می شود و بیشتر آنها از ahp برای وزن دهی این شاخص ها استفاده می کنند و بر تعیین وزن مناسب به متغیرهای محیطی تاکید دارند. از این رو، مدلی که با تخصیص وزن مناسب به متغیرهای محیطی موثر بر وقوع آتش سوزی، نتایج خوبی را ارائه دهد، بسیار مهم است. بنابراین، این مطالعه با هدف شناسایی مناطق بحرانی در معرض خطر آتش سوزی انجام شد که می تواند کمک موثری در کنترل و مدیریت آتش سوزی های آینده باشد.مواد و روش‌ها: منطقه ی دهدز، در استان خوزستان در منطقه ای کوهستانی از سلسله جبال زاگرس واقع شده است که از شمال شرقی به استان چهارمحال و بختیاری از جنوب شرقی به استان کهگیلویه و بویراحمد از غرب و شمال غربی به شهرستان ایذه و از جنوب به شهرستان باغملک محدود می شود. این منطقه با مساحت تقریبی 1480کیلومترمربع بیش از 19351 نفر جمعیت دارد که در 3 دهستان (دهدز، دنباله رود شمالی و دنباله رود جنوبی) متشکل از 147 روستا، زندگی می کنند. به منظور انجام این مطالعه آمار آتش سوزی  از سال 1390 تا 1400 از یگان حفاظت از منابع طبیعی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان خوزستان تهیه و سپس با پیمایش زمینی، محدوده و مساحت مناطقی که دارای بیشترین وسعت آتش سوزی و تکرار بودند ثبت شد و نقشه رقومی آن تهیه شد. سپس نقاط ثبت شده بر روی نقشه پتانسیل خطر وقوع آتش سوزی بر اساس روش تحلیل سلسله مراتبی فازی قرار داده شد. برای تهیه نقشه رقومی داده های اقلیمی، از روش درونیابی idw درgis  استفاده شد. سپس نقشه مربوط به این عوامل طبقه بندی شده و نقشه نهایی آنها تهیه شد. بر اساس تحقیقات انجام شده و در حد امکان، تمام عامل های موثر بر آتش سوزی های منطقه مورد مطالعه شامل 12 عامل ارتفاع از سطح دریا، شیب، جهت، کاربری اراضی/ پوشش زمین، متوسط بارش سالانه، متوسط حداکثر دمای ماهانه، تراکم مراکز جمعیت، فاصله از جاده ها، فاصله از آبراهه ها، فاصله از زمین های کشاورزی و باغات، سرعت باد و تیپ پوشش گیاهی منطقه در نظر گرفته شدند.نتایج و بحث: نتایج نشان داد که معیار انسان ساخت با وزن 0.7869 در درجه اول، معیار اقلیمی با وزن 0.1044 در درجه دوم، معیار اکولوژیکی با وزن 0.0896 در درجه سوم و معیار توپوگرافی با وزن 0.0191 در درجه چهارم اهمیت قرار دارند. اولویت بندی زیرمعیارهای توپوگرافی نشان داد که درصد شیب (0.5644) نسبت به سایر زیرمعیارها ارجحیت دارد. در بین زیرمعیارهای انسان ساخت نیز مشخص شد که فاصله از زمین های کشاورزی (0.62)، در بین زیرمعیارهای اقلیمی هم میانگین بارش (0.5238) و در بررسی زیرمعیارهای اکولوژیکی هم مشخص شد که تراکم جنگل (0.8562) نسبت به سایر زیرمعیارها دارای ارجحیت است. در نهایت منطقه مورد مطالعه پتانسیل زیادی برای آتش سوزی دارد به ترتیبی که بر اساس نقشه تهیه شده، 69.94 درصد منطقه تحت خطر آتش سوزی زیاد و خیلی زیاد قرار دارد.نتیجه‌گیری: خطر آتش‌سوزی جنگل‌ها، مراتع، اراضی کشاورزی و سایر کاربری‌های منطقه را تهدید می‌کند، بنابراین نقشه به‌دست‌آمده می‌تواند به عنوان راهنمای مدیریت آتش‌سوزی در مناطق با خطر و تراکم نیروها و امکانات بالا در این مناطق مورد استفاده قرار گیرد. طراحی، ساخت و پیش‌بینی نصب علائم هشداردهنده در منطقه، ساماندهی بازدید مردم از جنگل و گسترش کمی و کیفی تفرجگاه‌های ایجاد شده از اقدامات موثر در کنترل پدیده مخرب آتش‌سوزی جنگل‌ها است. با توجه به تاثیر زیاد کاربری اراضی در آتش سوزی جنگل های منطقه، پیشنهاد می شود ساخت و سازها و تغییر کاربری اراضی از کاربری جنگلی به کاربری کشاورزی بیشتر مورد توجه موسسات مربوطه به ویژه موسسه منابع طبیعی قرار گیرد. همچنین برگزاری کلاس های آموزشی برای روستاییان و آتش نشانان جهت آموزش اطفاء حریق و استفاده صحیح و سریع از کپسول های آتش نشانی، انجام فعالیت های جنگلداری اجتماعی با کمک روستائیان و جنگل نشینان جهت پیشگیری از وقوع و گسترش آن پیشنهاد می گردد.

zoning forest fire risk in semi-arid oak forests of zagros using fuzzy hierarchical model (fahp)

extended abstractintroduction: today, the phenomenon of forest fires threatens much of the world’s forests and the livelihoods of local people. fire is the main cause of disturbances in forest ecosystems around the world. the results of some studies have shown that various ecological and climatic factors have led to changes in the extent and intensity of forest fire. by reviewing past studies, it can be said that in most of these cases, various environmental factors are used to evaluate fire risk potential, and most of them use the ahp to weigh these indices and emphasize assigning appropriate weight to environmental variables. hence, a model that provides good results by assigning appropriate weight to the environmental variables effective on the occurrence of fire is very important. therefore, this study aimed to identify the more critical areas threatened by fire which can be an effective help in controlling and managing future burns.materials and methods: dehdez is in a mountainous area of the zagros. this area with an approximate area of 1480 km² has a population of more than 19351 people who live in 147 villages. for this study the fire statistics from 2011 to 2021 were prepared by natural resources and watershed management institute of khuzestan province. then by field measurement, the range of the areas that had the largest fire and frequency was registered, and its digital map was prepared. the recorded points were placed on the fire risk potential map based on fahp. the inverse distance weighed interpolation method was used by gis to prepare a digital map of climate data. the map related to these factors was classified and their final map was prepared. based on the research and as much as possible, all the factors affecting the fires in the study area, including 12 factors of height above sea level, slope, direction, land use/land cover, average annual rainfall, average maximum monthly temperature , density of population centers, distance from roads, distance from water resources, distance from agricultural fields and gardens, wind speed and vegetation type of the area were considered .results and discussion: the results showed that the man-made criterion with a weight of 0.7869 is in the priority, the climatic criterion with a weight of 0.1044 is in the second priority, the ecological criterion is in the third priority with a weight of 0.0896, and the topographic criterion is in the fourth priority with a weight of 0.0191. the prioritization of topographic sub-criteria showed that the slope percentage (0.5644) is preferable to other sub-criteria. among the man-made sub-criteria, it was also found that the distance from agricultural land (0.62), among the climatic sub-criteria, average precipitation (0.5238) and in the examination of the ecological sub-criteria, it was also found that the forest density (0.8562) compared to other sub-criteria are preferred. finally, the area studied has a high potential for fire, as per the map prepared, 69.94% of the area is under high and very high fire risk.conclusion: the risk of fire threatens forests, rangeland, agricultural lands, and other uses in the region, so the map obtained can be used as a guide for fire management in areas with high risk and density of forces and facilities in these areas. designing, constructing, and forecasting installing warning signs in the region, organizing people’s visits of the forest, and expanding the quality and quantity of the created resorts are effective measures to control the destructive phenomenon of forest fire. given the great effect of land use on forest fires in the region, it is suggested that the constructions and the change in land use from forest use to agricultural use receive more attention from the relevant institutes, especially the natural resources institute. also, it is suggested to hold training classes for the villagers and firemen to teach how to put out the fire and use the fire extinguishers correctly and quickly, carry out social forestry activities with the help of villagers and forest dwellers for preventing the occurrence and spread of fire.