تغییرپذیری پهنه‎بندی سلامت با استفاده از روش‌های محاسبه میانگین شاخص‌های فشار، وضعیت و پاسخ در حوزه آبخیز بلده ‌نور

چکیده مبسوط مقدمه: از آغاز انقلاب صنعتی، فعالیت‌های انسانی تاثیر بسزایی بر تغییرات آب و هوایی و سایر مسائل محیط‎زیستی داشته است. بر این اساس، بروز رخدادهای مختلف ناشی از فعالیت های انسانی ازجمله تغییرات کاربری اراضی، افزایش فرسایش خاک، کاهش سطح آب های زیرزمینی، گسترش مناطق مسکونی و صنعتی در پهنه های سیلابی و موارد مشابه روزبه‌روز بر تخریب حوزه های آبخیز افزوده است. تخریب و برهم‎آشفتگی آبخیزها سبب کاهش ارائه خدمات متوقع از آبخیزها و به عبارتی کاهش خدمات بوم سازگان را در پی داشته است. از این‌رو ارزیابی صحیح و در عین حال تغییرپذیری سلامت حوزه های آبخیز در اثر عوامل مختلف، گام اساسی حیاتی در مدیریت و بهره‌برداری از بوم‌سازگان و نمایش چگونگی عملکرد آبخیزهاست. لذا در این پژوهش سعی شده است وضعیت سلامت حوزه آبخیز بلده نور با استفاده از متغیرهای مشکل‎محور و قابل دسترس مورد ارزیابی قرار گیرد. همچنین در راستای ارزیابی اثر میانگین های مختلف بر پراکنش مکانی سلامت آبخیز، شاخص سلامت با استفاده از میانگین‌های حسابی، وزنی، هندسی، خلاصه‎شده و هم ساز در حوزه آبخیز بلده ‌نور در استان مازندران محاسبه شد. مواد و روش‌ها: در این تحقیق، بر اساس شرایط منطقه و تحلیل و پالایش سلامت و امنیت بوم‌شناسی منطقه، 36 معیار کلیدی از مجموعه عوامل طبیعی، اقلیمی، انسانی و هیدرولوژی در قالب شاخص‌های فشار (p)، حالت (s) و پاسخ (r) شناسایی شد. حوزه آبخیز موردمطالعه با استفاده از نرم افزار  swatبه 18 زیرآبخیز تقسیم‌بندی شد. در ادامه برای حذف متغیرهای دارای همبستگی درونی و به منظور جلوگیری از بروز خطا در محاسبات در هر زیرآبخیز، با استفاده از آزمون عامل تورم ورایانس متغیرهای دارای همبستگی درونی حذف شدند. پس از غربال و نرمال‌سازی معیار‌های منتخب در کنکاش رویکرد مفهومی فشار-وضعیت-پاسخ (psr)، میانگین‌های حسابی، هندسی، وزنی، خلاصه‎شده و هم‌ساز استفاده شد. اصلی‎ترین و مهم ترین شاخص مرکزی که نشان دهنده نقطه تعادل و مرکز ثقل جامعه است، میانگین یک جامعه است. درمیان انواع میانگین‌ها، میانگین حسابی از نظر کمیت همیشه بیشترین مقدار و میانگین هم‌ساز همیشه کمترین مقدار را دارد و اگر تمام داده ها یکسان (برابر) باشند، هر سه میانگین با هم برابر می شوند بنابراین نتایج میانگین‌های مختلف بررسی و در مقایسه با نتایج حاصل از بازدید میدانی، شاخص سلامت و امنیت بوم‌شناختی ارزیابی شد.نتایج و بحث: بررسی نتایج نشان داد که امنیت بوم‌شناختی در حوزه آبخیز برابر با 58/0 به‌دست آمد و وضعیت سلامت حوزه آبخیز بلده نور نیز با میانگین‌های حسابی، هندسی، وزنی، خلاصه‎شده و هم‌ساز در طبقه نسبتاً سالم با مقدار عددی به‌‌ترتیب 63/0، 62/0، 62/0، 63/0 و 60/0 قرار گرفت. از لحاظ اولویت‌بندی زیرآبخیزها نیز، زیرآبخیز 9 در تمامی میانگین‌ها در اولویت آخر قرار گرفت و زیرآبخیز 17 به‌ ترتیب در میانگین‌های حسابی، وزنی و خلاصه‎شده و زیرآبخیز 18 در میانگین‌های هندسی و هم‌ساز در اولویت اول قرار گرفتند. همانطور که نتایج پژوهش نشان داد میانگین هندسی به دلیل کاهش اثر اعداد بزرگ و متعادل کردن میانگین، قابلیت استفاده بیشتری نسبت به سایر میانگین ها دارد.نتیجه‌گیری: تغییرات مکانی متغیرهای محاسبه‌شده نشان داد که مرتع خوب به‌عنوان موثرترین عامل مثبت و تراکم جمعیت و واحد دامی نیز به‌عنوان موثرترین عوامل منفی بر وضعیت سلامت آبخیز بلده نور محسوب می‌شوند. همچنین نتایج بیان‌گر تغییرات مکانی وضعیت سلامت در کل حوزه آبخیز موردمطالعه و عدم اختلاف معنی‎دار حاصل از کاربست میانگین‌های مختلف بوده است؛ بنابراین، برای بهبود سلامت در درجات مختلف باید برنامه‌های مختلف علمی و سازگار به‌کار برده شوند. پیشنهاد می‌شود که راهکارهای مبتنی بر طبیعت، مدیریت مشارکتی و مدیریت سازگار و یکپارچه برای بهبود سلامت آبخیز بلده نور در اولویت قرار گیرند. شاخص سلامت آبخیز می‌تواند به‌عنوان ابزاری موثر برای تحلیل موجودیت خدمات آبخیز متناسب با ظرفیت حمل آن‌ها نیز در نظر گرفته شود. همچنین با توجه به وضعیت مناسب حوزه آبخیز بلده نور به لحاظ جاذبه های گردشگری و برخورداری از آب و هوای مناسب، دخل و تصرف بیشتر در منطقه و گسترش مناطق مسکونی و افزایش جمعیت خوش نشین در آینده اجتناب‎ناپذیر خواهد بود. لذا پیشنهاد می‎شود با استفاده از روش های مختلف مدیریتی، توسعه کم‌پیامد و تحلیل روند تغییرات محیطی چشم انداز آینده این آبخیز با تکیه بر حفظ زیرآبخیزهای سالم و بهبود زیرآبخیزهای ناسالم به سالم طراحی و اجرایی شود.

variability in health zoning due to applying different methods for averaging pressure, state, and response indices in the baladeh-e-noor watershed, iran

extended abstractintroduction: since the beginning of the industrial revolution, human activities have had a significant impact on climate change and other environmental issues. based on this, the occurrence of various events caused by human activities, such as land use changes, increased soil erosion, reduced groundwater levels, the expansion of residential and industrial areas in floodplains, and similar cases have increased the destruction of watersheds day by day. is the destruction and confusion of watersheds has led to a decrease in the provision of expected services from watersheds, and in other words, a decrease in ecosystem services. therefore, the correct evaluation and at the same time the variability of watershed health due to various factors is a vital step in the management and exploitation of ecosystems and showing how the watershed functions. therefore, in this research, an attempt has been made to evaluate the health status of balde noor watershed using problem-oriented and accessible variables. also, in order to evaluate the effect of different averages on the spatial distribution of watershed health, the health index was calculated using arithmetic, weighted, geometric, summarized, and homogenized averages in belde noor watershed in mazandaran province.materials and methods: in this research, based on the conditions of the region and the analysis and refinement of the ecological health and security of the region, 36 key criteria were identified from the set of natural, climatic, human and hydrological factors in the form of pressure (p), state (s) and response (r) indicators. . the studied watershed was divided into 18 subwatersheds using swat software. in the following, in order to eliminate the variables with internal correlation and in order to avoid errors in the calculations in each sub-watershed, the variables with internal correlation were removed using the variance inflation factor test. after screening and normalizing the selected criteria in exploring the conceptual approach of pressure-situation-response (psr), arithmetic, geometric, weighted, summarized and composite averages were used. the main and most important central index that shows the balance point and the center of gravity of the society is the average of a society. among the types of averages, the arithmetic average always has the highest value in terms of quantity, and the average of the coefficients always has the lowest value, and if all the data are the same (equal), all three averages are equal to each other, so the results of different averages are checked and compared with the results. as a result of the field visit, the index of ecological health and security was evaluated.results and discussion: examining the results showed that the ecological security was determined to be 0.58. the health status of the baladeh-e-noor watershed was assessed using various methods, including arithmetic, geometric, weighted, summarized, and harmony means, resulting in values of 0.63, 0.62, 0.62, 0.63, and 0.60, indicating a relatively healthy watershed. when prioritizing sub-watersheds, it was found that sub-watershed 9 consistently ranked last across all methods, while sub-watershed 17 emerged as the top performer in arithmetic, weighted, and summarized averages, and sub-watershed 18 took the lead in geometric and harmonic means. the research results indicated that the geometric mean is more usable than other averaging methods due to its ability to reduce the impact of large numbers and balance the mean.conclusion: spatial analysis of the calculated variables indicates that good pasture, population density, and livestock units were the most significant factors influencing the health status of the baladeh-e-noor watershed. the results also revealed spatial variations in health status throughout the watershed, with no significant differences observed when different means were applied. these findings provide a roadmap for future management and conservation efforts within the baladeh-e-noor watershed, inspiring hope for improving its health. to address these findings, it is essential to implement tailored and scientifically sound programs to enhance health outcomes across the watershed. emphasizing nature-based solutions, cooperative management, and integrated approaches will be crucial in improving the baladeh-e-noor watershed’s health. the watershed health index emerges as a valuable tool for evaluating the provision of watershed services based on their capacity. given the baladeh-e-noor watershed’s favorable attributes, such as tourist attractions and a suitable climate, future encroachment, population growth, and expansion of residential areas are inevitable. therefore, developing and implementing a forward-looking vision for the watershed is imperative, leveraging diverse management strategies, low-impact development practices, and environmental change analysis. this approach will focus on maintaining the health of existing sub-watersheds and transforming unhealthy sub-watersheds into thriving and healthy ecosystems.