بررسی روند و تبیین پیشران ‌های کلیدی بیابان‌ زایی و تخریب سرزمین در تالاب صالحیه و شوره زار دشت مرکزی قزوین

مقدمه: تالاب‌ها ازجمله اکوسیستم‌هایی هستند که از طیف وسیعی از تنوع زیستی پشتیبانی نموده و کالا و خدمات با اهمیت زیست‌محیطی را ارائه می‌نمایند. به‌طوری‌که مزایای اقتصادی و زیست‌محیطی زیادی مانند ترسیب کربن، تغذیه آب زیرزمینی، کنترل سیلاب، تولید غذا، فراهم کردن علوفه و غیره را به همراه دارند. در سراسر جهان، تالاب‌ها با فشار تخریب شدیدی مواجه هستند که عمدتاً تغییرات حاصل، ناشی از فعالیت‌های انسانی است. از جمله این فعالیت‌ها می‌توان توسعه اراضی کشاورزی، شهرسازی، تغییرات کاربری زمین، انتقال آب بین حوضه‌ای و تخریب زیستگاه‌های طبیعی را نام برد. از این رو مطالعه حاضر باهدف بررسی روند تغییرات تالاب صالحیه در بازه زمانی 1402-1366 با استفاده از تصاویر ماهواره لندست و همچنین بررسی عوامل موثر بر تخریب و بیابان‌زایی منطقه با استفاده از روش بررسی اسنادی و پیمایش صحرایی صورت گرفت. مواد و روش‌ها: جهت بررسی روند تغییرات بستر آبی و شوره‌زار قزوین-البرز در دوره زمانی سال 1402- 1366 از تصاویر ماهواره لندست 5 و 8 استفاده شد. پس از اعمال تصحیحات رادیومتریک و اتمسفری، نقشه بستر آبی و پوشش گیاهی منطقه در محیط نرم‌افزارهای 2.8 arcgis pro و 10.8 arc gis به‌ترتیب با استفاده از شاخص اصلاح شده آب تفاضلی نرمال شده (mndwi) و شاخص نرمال شده پوشش گیاهی (ndvi) برای سال‌های مورد مطالعه استخراج گردید. همچنین تبیین پیشران‌های اصلی با روش اسنادی و پیمایشی انجام گرفت. نتایج و بحث: نتایج نشان داد بستر آبی تالاب در سال‌های 1366، 1377 و 1387 به‌ترتیب 8922.36، 2844.02 و 1135.28 هکتار بوده است، که این مساحت در سال‌های بعد از احداث زهکش یعنی سال‌های 1397، 1401 و 1402 به ترتیب به 921.01، 409.38 و 167.54 هکتار کاهش یافته است. نتایج مربوط به تغییرات پوشش گیاهی سطح منطقه نیز منطبق بر تغییرات آبی آن است، به طوریکه پوشش گیاهی در سال‌های قبل از احداث زهکش یعنی سال 1366، 1377 و 1387 به‌ترتیب حدود 7196.56، 4293.62 و 3576.50 هکتار از منطقه را در برگرفته و در سال‌های بعد از احداث آن یعنی سال‌های 1397، 1401 و 1402 به‌ترتیب 3337.12، 514.64 و 473.61 هکتار کاهش یافته است. نتایج مربوط به تبیین پیشران‌های کلیدی بیابان‌زایی و تخریب سرزمین در تالاب صالحیه و شوره‌زار دشت مرکزی قزوین، گویای تاثیر جدی فعالیت‌های انسانی بر وضع موجود تالاب است. در این میان ضایع شدن حقابه تالاب در اثر احداث سد کینه‌ورس روی رودخانه ابهررود، احداث بند انحرافی روی رودخانه کردان جهت تغذیه مصنوعی دشت هشتگرد و احداث سد انحرافی روی رودخانه زیاران نقش مهمی در اختلال چرخه هیدرولوژیکی تالاب داشته است. همچنین اجرای پروژه‌های عمرانی در تالاب ازجمله احداث زهکش، احداث آزادراه آبیک - چرمشهر و تاسیس فرودگاه آزادی و توسعه اراضی کشاورزی، تهدیدی جدی در خصوص امنیت حیات وحش تالاب، تخریب و انزوای اکولوژیکی و جغرافیایی به همراه دارد. همچنین احداث مسیر دسترسی و روگذرهایی به‌منظور انتقال آب در حاشیه و روی کانال زهکش، دسترسی بیشتر دامداران و شکارچیان را باعث گردیده و بر جمعیت دام های مازاد چراکننده از قبیل شتر در آن محدوده افزوده است. نتیجه‌گیری: به طور کلی بیابان‌زایی و تخریب سرزمین در تالاب صالحیه و شوره‌زار دشت مرکزی قزوین، محصول عدم توجه به اصولِ مدیریت پایدار سرزمین است. در این میان، ناهنجاری‌های اقلیمی نیز طی دو دهه اخیر باعث تشدید اثرات تخریبی شده است. بر این اساس هرگونه اقدام جهت اصلاح و بهبود وضعیت اکولوژیکی تالاب با تاکید بر کنترل کانون های بحرانی تولید گردوغبار، می‌بایست مبتنی بر تعدیل اثرات اقدامات انسانی فوق‌الذکر تا حد امکان، کنترل چرای دام و احیای پوشش گیاهی، با تاکید بر انسجام سازمانی و مشارکت اجتماعات محلی در فعالیت های مطلوب محیط‌ زیست انجام گردد.

investigating the trend and explaining the key drivers of desertification and land degradation in salehiyeh wetland and qazvin salt plain

today, due to human activities, climate change, and other factors, wetlands within the country are rapidly diminishing. wetlands are critical ecosystems that support a vast array of biodiversity and provide valuable goods and services. they offer numerous economic and environmental advantages, such as carbon sequestration, groundwater replenishment, flood mitigation, and resources for food and fodder. globally, wetlands are subjected to intense degradation pressures, primarily due to human-induced changes. these include expanding agriculture, urban development, inter-basin water transfers, and destroying natural habitats. additionally, alterations in wetland catchment areas, resulting from land use changes that affect various surface processes, typically modify the condition of wetlands. consequently, this study aims to examine the transformation of the salehiyeh wetland from 1987 to 2023 using landsat satellite imagery and to explore the factors contributing to the area’s degradation and desertification through documentary and field surveys.materials and methods: landsat 5 and 8 satellite images were utilized to study the changes in water bodies and saltlands in the qazvin-alborz region from 1988 to 2023. following radiometric and atmospheric corrections, maps depicting the region’s water bodies and vegetation cover were generated using arcgis pro 2.8 and arcgis 10.8, respectively. these maps were derived using the modified normalized difference water index (mndwi) and the normalized difference vegetation index (ndvi) for the years of study. documentary research and survey methods also identified the primary factors influencing these changes.results and discussion: the results indicated that the water abstraction area in the study area was approximately 8922.36,2844.02 and 1135.28 hectares in 1988, 1998, and 2009, respectively. this area decreased to 921.01, 409.38, and 167.54 hectares in 2019, 2022, and 2023, respectively. correspondingly, the changes in the area’s vegetation were consistent with the changes in its water. before the construction of the drainage system, in 1988, 1998, and 2009, vegetation covered approximately 7196.56, 4293.62, and 2576.50 hectares, respectively. in the years following the construction of the drainage system, namely 2019, 2022, and 2023, the vegetation spanned 3337.12, 514.64, and 473.61 hectares, respectively. investigations revealed that disruptions in the wetland’s hydrological cycle due to the construction of dams on the main rivers, the development of drainage systems, communication lines, infrastructure, and the pressure of livestock grazing are the most significant factors affecting the current condition of the wetland. the results related to explaining the key drivers of desertification and land degradation in the salehiyeh wetland and the saltland of the central qazvin plain have shown the serious impact of human activities on the current state of the wetland. in the meantime, the loss of wetland rights due to the construction of kinehwors dam on the abharroud river, the construction of a diversion dam on the kordan river to hashtgerd plain recharge, and the construction of a diversion dam on the ziyaran river played an important role in disrupting the hydrological cycle of the wetland. the implementation of construction projects in the wetland, including the construction of a drainage system, the construction of the abyek-charamshahr freeway, the establishment of azadi airport, and the development of agricultural lands, has contributed to the cause of a serious threat to the safety of the wetland’s wildlife, its destruction, and its ecological and geographical isolation.