تحلیل فضایی خدمات فرهنگی بوم ‌سازگان به‌ منظور برنامه‌ریزی کاربری پایدار زمین در استان چهارمحال ‌و بختیاری

مقدمه: خدمات فرهنگی بوم سازگان به مزایای غیرمادی که انسان ها از بوم سازگان از طریق رضایت روحی، رشد روانی، تفکر، سرگرمی و تجربه زیبایی شناختی به دست می آورند، گفته می شود. این خدمات با ایجاد حس مکان، کاهش استرس، ارتقای سلامت جسمی و روانی، توسعه روابط اجتماعی، حمایت از اعمال معنوی، میراث فرهنگی و فعالیت های تفریحی به رفاه انسان کمک می کند و نادیده گرفتن آنها در برنامه ریزی ها، تصمیم گیری های مدیریتی و آمایش سرزمین باعث نابودی هویت و سبک زندگی و افزایش نابرابری های اجتماعی خواهد شد. به‌طورکلی مشخص شده است که استفاده از چارچوب خدمات بوم سازگان در تصمیم گیری و برنامه ریزی مدیریتی به شناسایی انواع ارزش‌ها، به ویژه خدمات فرهنگی بوم سازگان بستگی دارد. علی‌رغم تمایل روزافزون به سمت کمی کردن خدمات بوم سازگان برای برنامه ریزی کاربری زمین، شکاف های دانش قابل توجهی در مورد خدمات فرهنگی بوم سازگان، به ویژه در بوم سازگان های شهری، باقی مانده است. بدین منظور، در این مطالعه به کمی سازی خدمات فرهنگی بوم سازگان در استان چهارمحال و بختیاری که علی‌رغم ارتباط آن برای رفاه ساکنان شهری، به اندازه کافی در تحقیقات خدمات بوم سازگان کاوش نشده است، پرداخته شد. مواد و روش‌ها: مطالعه حاضر به کمی سازی و پهنه بندی هفت دسته رایج خدمات فرهنگی شامل آموزشی، تفریح، معنوی و مذهبی، زیبایی‌شناختی، الهام‌بخشی، میراث و حس مکان با تلفیق مدل های ریاضی و ارزیابی چندمعیاره پرداخته است. اهمیت و اولویت بندی هر کدام از این خدمات توسط کارشناسان تعیین شد و با روش فرآیند تحلیل سلسله مراتبی به هر کدام از آنها وزنی اختصاص داده شد. همچنین به منظور نشان دادن مناطق دارای پتانسیل عرضه کل خدمات فرهنگی بوم سازگان، پهنه بندی این خدمات با استفاده از جعبه ابزار ∗getis-ord gi انجام شد. نتایج و بحث: باتوجه‌به نتایج، ارزش های زیبایی شناختی و تفریح به ترتیب با وزن های 0.17 و 0.15 بیشترین اهمیت را در بین خدمات اکوسیستم فرهنگی به خود اختصاص دادند. این نتایج کاملاً منعکس کننده اهمیت این دو ارزش در بین انواع دیگر خدمات اکوسیستم فرهنگی است، که می توانند زمینه ساز انگیزه برای تجربه کردن سایر خدمات فرهنگی باشند. نتایج حاکی از این است که ارزش زیبایی شناختی در قسمت های جنوبی استان نسبت به سایر قسمت ها بیشتر است. اگرچه توزیع لکه ای مناطق باارزش در منطقه ناهمگن است اما به طور کلی توزیع این خدمت بیشتر تحت تاثیر پوشش گیاهی طبیعی، شکل زمین و جاذبه های طبیعی مانند آبشارها قرار گرفته است. دسترسی به فرصت های تفریحی در این مطالعه در قسمت هایی از کوهرنگ، لردگان، اردل و بروجن مشاهده شد که پوشش غالب این قسمت ها اراضی جنگلی است. در مجموع باتوجه‌به نتایج پهنه بندی، حدود 26 درصد از مساحت منطقه پتانسیل بالایی برای عرضه خدمات فرهنگی بوم سازگان دارد. در این راستا، از جهت شمال به جنوب تدارک این خدمات افزایش می یابد و به حداکثر مقدار خود در قسمت میانی استان (مناطق حفاظت شده سبزکوه و هلن) می رسد. سپس در انتهای جنوب استان کاهش می یابد. در نوار شرقی- غربی نیز بیشترین عرضه به صورت لکه ای در شرق منطقه متمرکز شده است.نتیجه‌گیری: بر اساس نتایج این مطالعه، بیشتر مکان های با پتانسیل بالای خدمات فرهنگی در جاهایی واقع شده اند که هیچ حفاظتی از آنها صورت نمی گیرد و ازآنجایی‌که پوشش غالب این مکان ها اراضی جنگلی است، بقای آنها در آینده با تغییر کاربری اراضی و فعالیت‌های انسانی موثر بر دارایی‌های طبیعی در استان به خطر می افتد. لذا در تصمیم گیری های آمایشی، حفاظت از مناطق دارای ظرفیت بالا، برای ارائه خدمات بوم سازگان باید در اولویت قرار گیرد به طوری که تغییرات کاربری و گسترش شهری در آینده منجر به کاهش جریان های خدمات بوم سازگان در این مناطق نشود. نتایج نشان داد که خدمات فرهنگی بوم سازگان در استان چهارمحال و بختیاری می تواند نقش مهم و حائز اهمیتی در جذب گردشگران و حفظ محیط زیست داشته باشد که به عنوان یک پایه موثر برای توسعه پایدار منطقه لازم است. به طور کلی این مطالعه با ارائه توزیع مکانی مناطق با پتانسیل بالای عرضه خدمات فرهنگی بوم سازگان، به مدیران و برنامه ریزان این امکان را می دهد که دامنه تصمیم گیری خود را به این مکان ها معطوف کنند و با صرفه جویی در زمان و هزینه باعث بهبود مدیریت کاربری اراضی در استان شوند.

spatial analysis of cultural ecosystem services for sustainable land-use planning in chaharmahal-bakhtiari province

cultural ecosystem services (ces) are the non-material benefits that humans derive from ecosystems, encompassing spiritual fulfillment, psychological development, cognitive engagement, recreation, and aesthetic experiences. these services enhance human well-being by fostering a sense of place, reducing stress, promoting physical and mental health, cultivating social connections, supporting spiritual and cultural practices, and enriching recreational activities. despite their importance, ces are often undervalued in planning and land management, leading to the erosion of cultural identity, lifestyle degradation, and increased social inequalities. this study focuses on the chaharmahal-bakhtiari province, known for its diverse natural landscapes and cultural heritage, to understand and quantify the distribution and importance of ces. it is widely recognized that applying the ecosystem services framework in managerial decision-making and planning depends on identifying various value types, particularly ces. while there is a growing inclination towards quantifying ecosystem services for land-use planning, substantial knowledge gaps remain concerning ces, especially within urban ecosystems. this study aims to address these gaps by quantifying ces in chaharmahal-bakhtiari province, a region significantly impacting urban welfare yet inadequately explored in ecosystem services research.materials and methods: the research aims to quantify and spatially zone seven prevalent categories of ces: education, recreation, spirituality and religion, aesthetics, inspiration, heritage, and sense of place. the study integrates mathematical models and multi-criteria evaluation to achieve this. the significance and prioritization of each service category were determined through expert consultation, with weights assigned using the analytic hierarchy process (ahp). the getis-ord gi* tool was employed to delineate areas with the potential to provide comprehensive ces, allowing for a detailed analysis of the spatial distribution of these services across the province.results and discussion: the study’s findings highlight aesthetic and recreational values as the most significant ces, with weights of 0.17 and 0.15, respectively. these results highlight the importance of these two values ​​among other types of ces and can potentially encourage the exploration and engagement with additional cultural services.