مدل تدوین خط‌مشی‌های محیط‏زیستی در راستای تحقق توسعه پایدار

مقدمه: کاهش کیفیت محیط‏زیست، سبب افزایش نگرانی‌های عمومی در مورد مسائل محیط‏‌زیستی شده است. در این راستا، یکی از چالش‌های بزرگ برای سیاستگذاران در قرن بیست و یکم، حتی در سبزترین کشورها، شناخت دقیق علل کم اثر شدن یا شکست سیاست‌های محیط‏زیستی برای رویارویی با این مشکلات است. طبق شاخص عملکرد محیط‌‏زیست جهانی در سال 2022، کشور ایران در بین 180 کشور، رتبه 133 را اتخاذ کرده که در جایگاه مناسب جهانی قرار نداشته و با بحران‌های متعدد محیط‌‏زیستی از جمله تغییر کاربری اکوسیستم‌ها، نابودی تنوع‌زیستی، افزایش ریزگردها، خشک شدن تالاب‌ها و دریاچه‌ها، کاهش منابع آبی، فرونشست زمین و آلودگی هوا و خاک مواجه است. به نظر می‌رسد ضعف برنامه‌های توسعه، سیاست‌های کلی محیط‏زیست، به روز نبودن قوانین و مقررات محیط‏زیستی و عدم هماهنگی و همکاری کافی ارگان‌ها و سازمان‌ها، اهمیت خط‌مشی‌گذاری محیط‏زیستی جهت حل این بحران‌های روزافزون دو چندان می‌شود. بدین منظور پژوهش حاضر با توجه به اهمیت مرحله تدوین در فرایند خط‌مشی‌گذاری عمومی، در نظر دارد مدلی جهت تدوین خط‌مشی‌های محیط‏زیستی کشور به منظور حل معضلات محیط‏زیستی و کاهش آلودگی‌های محیطی کشور پیشنهاد و ارائه دهد.مواد و روش‌ها: رویکرد این پژوهش، کیفی، روش گردآوری داده‌ها، کتابخانه‌ای و میدانی و ابزار گردآوری داده‌ها، فیش‌برداری و مصاحبه با خبرگان است. به منظور تجزیه و تحلیل داده‌ها، از راهبرد تحلیل مضمون به عنوان یکی از راهبردهای پژوهش کیفی استفاده شد. کدگذاری و فرایند تحلیل مضمون پژوهش حاضر بر اساس روش براون و کلارک که فرایند گام به گام و جامعی جهت تحلیل مضمون است، صورت گرفت. مطابق روش نمونه‌گیری هدفمند، مصاحبه با 13 خبره شامل اساتید دانشگاه، پژوهشگران محیط‏زیست، مدیران سازمان حفاظت محیط‏زیست و مدیران مرتبط با حوزه خط‌مشی‌گذاری محیط‏زیست انجام شد. ملاک پایان مصاحبه‌ها، اشباع مضمونی بود. به منظور بررسی قابلیت اعتماد یا پایایی، کدگذاری مصاحبه‌های صورت گرفته از شاخص پایایی بازآزمون (test retest) استفاده شده است. در پایایی بازآزمون از میان مصاحبه‌های صورت گرفته، چند مصاحبه به صورت نمونه انتخاب و کدهای مشخص شده در دو فاصله زمانی باهم مقایسه شدند.نتایج: نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که مدل تدوین خط‌مشی‌های محیط‌زیستی در راستای تحقق توسعه پایدار شامل هشت مضمون اصلی است. این مضامین عبارتند از عوامل اقتصادی، عوامل اجتماعی، عوامل محیط‌زیستی، عوامل سیاسی، الزامات حقوقی، ظرفیت نهادی، بازیگران موثر در تدوین خط مشی‌های محیط زیستی و فرایند تدوین خط‌مشی‌های محیط‌زیستی. هر یک از این مضامین نقش مهمی در توسعه خط‌مشی ایفا می‌کنند. تلاش برای حل مسائل محیط‌زیستی بدون یک رویکرد جمعی نسبت به این مضامین، احتمالاً ناکارآمد خواهد بود. رویکرد تکه‌تکه برای پیاده‌سازی هر یک از این مضامین می‌تواند منجر به اختلال در توسعه و آسیب جدی به منابع محیط‌زیستی شود. نتایج تاکید می‌کند که برای پاسخگویی موثر به چالش‌های محیط‌زیستی و حرکت به سمت توسعه پایدار، نیاز به یک رویکرد جامع است که تمام این عوامل را مد نظر قرار دهد.بحث: برای مقابله موثر با بحران‌های محیط‌زیستی، باید یک رویکرد کل‌نگرانه در تدوین خط‌مشی‌های محیط‌زیستی اتخاذ شود. باید عوامل اجتماعی، سیاسی، حقوقی و نهادی به دقت مد نظر قرار گیرند تا از چالش‌ها و پیچیدگی‌های جدی جلوگیری شود. مشارکت فعال سازمان‌های اجتماعی، سازمان‌های غیردولتی، شهروندان و بهره‌برداران محلی در تدوین خط‌مشی‌های محیط‌زیستی می‌تواند نقش مهمی در حل مشکلات محیط‌زیستی ایفا کند. این امر نیازمند نه تنها بازسازی ساختارهای نهادی برای تقویت حاکمیت محیط‌زیستی است، بلکه نیازمند بازبینی در نظام حقوقی موجود برای اطمینان از مناسب بودن آن برای تدوین خط‌مشی‌هاست. همچنین ترکیب سیاست‌های پایین به بالا و بالا به پایین برای بهبود شاخص‌های عملکرد محیط‌زیستی الزامی است. فرصت‌های پایین به بالا از جوامع محلی و جامعه مدنی، همراه با مشارکت بالا به پایین از قوه مقننه، اجرایی و قضائیه، برای شکل‌گیری سیاست‌های موثر حیاتی هستند.

a model for environmental policies formulation to achieve sustainable development

introduction: the decline in environmental quality has raised public concern about environmental issues. even in the greenest countries, policymakers face the significant challenge of understanding why environmental policies are often ineffective in addressing these problems. according to the 2024 global environmental performance index, iran ranks 133rd out of 180 countries, reflecting a poor global standing and numerous environmental crises, including ecosystem conversion, biodiversity loss, increasing dust storms, drying wetlands and lakes, water resource depletion, land subsidence, and air and soil pollution. contributing factors include a lack of robust development plans, ineffective environmental policies, outdated laws and regulations, and inadequate coordination among agencies and organizations. these issues underscore the urgent need for effective environmental policymaking to address the growing crises. this study, recognizing the importance of the formulation stage in public policymaking, proposes a model for developing environmental policies in iran to address these challenges and reduce environmental pollution.materials and methods: this study employed a qualitative research approach, incorporating both library and field research methods for data collection. data were gathered through note taking and expert interviews. the analysis was conducted using a thematic analysis strategy, chosen for its ability to extract meaningful insights from qualitative data, such as interview transcripts. the coding and thematic analysis process followed a comprehensive, step by step approach. using purposive sampling, the research team interviewed 13 experts, including university professors, environmental researchers, executives from the environmental protection organization, and managers involved in environmental policymaking. the interviews continued until thematic saturation was achieved, indicating no new themes or concepts were emerging. to ensure reliability, the test retest reliability index was applied to the coding of the interviews. in this approach, a few randomly selected interviews were coded and then re coded after a certain period to compare the consistency of the codes. this technique helped verify the reliability of the thematic analysis process.results: the study results indicate that a model for formulating environmental policies to achieve sustainable development comprises eight key themes: economic factors, social factors, environmental factors, political factors, legal requirements, institutional capacity, key stakeholders in policy formulation, and the process of formulating environmental policies. each theme plays a crucial role in policy development. addressing environmental issues without a collective approach to these themes is likely to be ineffective. a fragmented approach to implementing these themes can lead to disruptions in development and significant harm to environmental resources. the results emphasize the need for a comprehensive approach that considers all these factors to effectively address environmental challenges and work toward sustainable developmen.discussion: to effectively tackle environmental crises, a holistic approach must be embraced in environmental policy formulation. social, political, legal, and institutional factors must be carefully considered to avoid severe challenges and complications. active participation from community organizations, ngos, citizens, and local stakeholders in policymaking can play a significant role in resolving environmental issues. this requires not only the restructuring of institutional frameworks to strengthen environmental governance but also a review of existing legal systems to ensure they are conducive to effective policymaking. it also highlights the importance of combining bottom up and top down policies to improve environmental performance indicators. bottom up opportunities from local communities and civil society, along with top down engagement from legislative, executive, and judicial branches, are critical to shaping effective policies.