تحلیل مفاهیم سواد محیط‌ زیستی در کتاب‌های علوم دوره ابتدایی براساس برنامه درسی ملی

مقدمه: دست‌اندازی مداوم بشر بر حوزه های محیط زیست و برداشت های بی‌رویه و استفاده نادرست از منابع طبیعی، آسیب های غیرقابل جبرانی بر محیط زیست وارد نموده است. انسان ها در طول زندگی با دخالت و تاثیرات منفی خود در قواعد منظم طبیعت موجب به هم خوردن تعادل و تناسب محیط زیست شده و تا جایی پیش رفته که جامعه انسانی را با انبوهی از معضلات محیط زیستی روبه رو کرده است. از این رو شناخت رفتارهای نامطلوب محیطی، مدیریت و کنترل آن‌ها، زمینه ساز آموزش‌هایی است که باید از همان روزهای آغازین آموزش رسمی، برنامه ‌ریزان درسی از طریق محتوا و کتب درسی مدنظر قرار دهند. یکی از راه های اثرگذار در این امر، آموزش مفاهیم محیط زیستی در دوران ابتدایی می باشد. آموزش محیط زیست از طریق مفهوم‌سازی در کتاب های درسی می تواند ابزاری حیاتی جهت مقابله با مشکلات محیط زیستی باشد. از این رو هدف پژوهش، تحلیل مفاهیم سواد محیط زیستی در کتاب‌های علوم دوره ابتدایی براساس برنامه درسی ملی است.مواد و روش ها: روش پژوهش توصیفی و از نوع تحلیل محتوا است. جامعه آماری شامل کتاب‌های علوم تجربی دوره ابتدایی بوده که با توجه به ماهیت موضوع، نمونه گیری انجام نشده و همه جامعه آماری بررسی شده است. ابزار جمع آوری داده ها، سیاهه تحلیل محتوای محقق ساخته بوده که با قضاوت متخصصان ساخته شده است و داده های حاصل با استفاده از شاخص های آمار توصیفی مورد بررسی قرار گرفت.نتایج: نتایج پژوهش نشان داد که در کتاب های علوم تجربی دوره ابتدایی، براساس مولفه های سواد محیط زیستی (مدیریت مصرف آب، مدیریت مصرف برق، مدیریت مصرف گاز، مدیریت پسماند، حفظ جنگل، حفظ حیوانات) بیشترین توجه در پایه اول و سوم، مدیریت مصرف آب (25.79 و 35.19 درصد)، پایه دوم، مدیریت پسماند (34.69 درصد)، پایه چهارم، پنجم و ششم، حفظ جنگل (22.64، 22.15 و 31.91 درصد) می‌باشد. همچنین توجه به عناصر محیط زیستی در کل دوره ابتدایی (با 987 فراوانی) بیشترین توجه مربوط به کتاب علوم تجربی پایه پنجم با 21.47 درصد و کمترین توجه مربوط به پایه ششم با 14.28 درصد است. از سوی دیگر براساس اولویت بندی، بیشترین توجه کتاب های درسی علوم تجربی دوره ابتدایی به مدیریت مصرف آب (با 217 فراوانی) و کمترین توجه به مدیریت مصرف گاز (با 115 فراوانی) بوده است.بحث: مفاهیم محیط زیستی در کتاب‌های علوم تجربی دوره ابتدایی از جایگاه مطلوب برخوردار نیست. با توجه به مشکلات محیط زیستی در کشور، پیشنهاد شد در بازنگری محتوای کتاب‌های درسی علوم تجربی بیشتر به مولفه های محیط زیستی پرداخته و محتوای محیط زیستی مهارت محور در پایه های اول تا سوم و پژوهش محور در پایه های چهارم تا ششم گنجانده شود، سازماندهی عمودی و افقی در طراحی محتوای محیط زیستی کتاب‌های درسی علوم تجربی و توزیع متوازن محتوا در پایه اول تا ششم ابتدایی رعایت شود، محتواهای بیشتر و غنی تر با موضوع زباله در محتوای کتاب‌های درسی دوره ابتدایی به‌ویژه موضوع مدیریت پسماند در پایه پنجم و ششم گنجانده شود، محتوای بیشتر با موضوع انرژی و محوریت مساله مصرف گاز در کتاب های پایه سوم و چهارم اختصاص داده شود، محتواهای مربوط به حفظ جنگل و حیوانات در تمام پایه های دوره ابتدایی گنجانده شود.

analysis of environmental literacy in elementary experimental science books according to general environmental policies

introduction: human’s continuous encroachment on the environment and indiscriminate harvesting and improper use of natural resources have caused irreparable damage to the environment. throughout their lives, humans have disturbed the balance and harmony of the environment with their interference and negative effects on the regular rules of nature, and it has progressed to the point where the human society is faced with a multitude of environmental problems. therefore, the recognition of adverse environmental behaviors, their management and control, is the foundation of education that should be considered by curriculum planners through content and textbooks from the very beginning of formal education. one of the effective ways in this matter is teaching environmental concepts in elementary school. environmental education through conceptualization in textbooks can be a vital tool to deal with environmental problems. therefore, the purpose of the research; the analysis of environmental literacy concepts in elementary school science books is based on the national curriculum.materials and methods: the research method is descriptive and content analysis type. the statistical population included the experimental science books of elementary school, which due to the nature of the subject, sampling was not done and all the statistical population was investigated. the data collection tool was the content analysis list made by the researcher, which was made with the judgment of experts. the data was analyzed using descriptive statistics.results: the results of the research showed that in the experimental science books of elementary school; based on the components of environmental literacy (water consumption management, electricity consumption management, gas consumption management, waste management, forest conservation, animal conservation); the most attention in the first and third grades; water consumption management (25.79 and 35.19 percent), second grade; waste management (34.69 percent), fourth, fifth and sixth grades; forest preservation (22.64, 22.15 and 31.91 percent). also, attention to environmental elements in the entire primary period (with frequency of 987), the most attention is related to the fifth-grade experimental science book with 21.47 percent and the least attention is related to the sixth grade with 14.28 percent. on the other hand, based on prioritization; the most attention of experimental science textbooks in elementary school was on water consumption management (with 217 frequency) and the least attention was on gas consumption management (with 115 frequency).discussion: environmental concepts do not have a favorable position in experimental science books of elementary school. considering the environmental problems in the country, it was suggested to review the content of experimental science textbooks to pay more attention to environmental components and to include skill-oriented environmental content in the first to third grades and research-oriented content in the fourth to sixth grades, vertical and horizontal organization in the design of environmental content of experimental science textbooks and balanced distribution of content in the first to sixth grade should be observed, more content on the topic of waste should be included in the content of elementary school textbooks, especially the topic of waste management in the fifth and sixth grade, more content should be devoted to the issue of energy and centrality of gas consumption in the third and fourth grade books, content related to forest and animal conservation should be included in all the elementary grades.