‌هویت ایرانی اسلامی در وضعیت گذار از سنت به مدرنیته؛ بازاندیشی تاریخی گفتمانِ «بازگشت به خویشتن اسلامی»

توسعه‌ی ارتباطات، زیستن در جهان چندفرهنگی و گشودگی در برابر الگوهای متنوع هویت‌یابی صرفا نقشِ «گفتمان بازگشت به خویشتن» در برساختِ هویتِ ایرانی اسلامی را تقلیل نداده، بلکه زمینه‌ی استحاله‌ی خویشتن اسلامی در دیگری غربی را نیز فراهم نموده است. عبور از این وضعیت دشوار در گرو بازاندیشیِ تاریخیِ عواملِ موثر در صورت‌بندی گفتمان بازگشت به خویشتن اسلامی است. رهیافت مقاله در این آسیب‌شناسی از هویت ایرانی‌اسلامی، ترسیمِ نظم‌گفتمانیِ وضعیت گذار از سنت به مدرنیته و پرده برگرفتن از ماهیتِ بیناگفتمانیِ پروژه‌یِ «بازگشت به خویشتن» است. به‌نظر می‌رسد انحطاط تاریخی ایران‌زمین و شکست برابر دولت‌های استعماری، زمینه‌سازِ صورت‌بندیِ نظمی گفتمانی شد که در آن سه گفتمان‌ سنت‌گرا، تجددگرا و بازگشت به خویشتن اسلامی به کشمکش بر سر تعریف نسبت میان خویشتن اسلامی و دیگری غربی پرداختند. در این میان هرچند دیگرستیزی گفتمان سنت‌گرا و اتحاد سلطنت پهلوی و ملی‌گرایان شرایط را برای نفوذ روایت تجددگرایان از هویت ایرانی فراهم نمود، اما ناسازگاری جنبه‌هایی از این روایت با ناخودآگاه جمعی ایرانیان مانع از هژمونی گفتمان تجددگرا شد. گفتمان بازگشت به خویشتن از این خلاء برای ارائه‌ی روایتی ایدئولوژیک از نسبت میان خویشتن اسلامی و دیگری غربی بهره برد و با یک کنش بیناگفتمانی آفرینشگر بر سایر الگوهای هویت‌یابی هژمونی یافت. نادیده‌انگاشتنِ مبانی فکری تمدن غربی، انکار هویت باستانی ایران و چشم‌پوشی بر ساحت‌های قدسی خویشتن اسلامی مهمترین نقص‌های این روایت ایدئولوژیک از هویت ایرانی‌اسلامی بود؛ بی اعتنایی به رفع این نقایص، زمینه‌ساز گشودگی ما در برابر تقدیر نیهیلیستی تمدن غربی شده است.

islamic iranian identity in the state of transition from tradition to modernity; historical rethinking of the return to islamic self discourse

the development of communications، living in a multicultural world، and openness to diverse identity formation patterns have not only reduced the role of the discourse of returning to the self in constructing the iranian-islamic identity، but have also paved the way for the assimilation of the islamic self into the western other. overcoming this difficult situation requires a historical reconsideration of the factors that shaped the discourse of returning to the islamic self. it seems that the historical decline of iran and the defeat against colonial powers facilitated the formation of a discursive order in which three discourses—traditionalist، modernist، and returning to the islamic self—engaged in a struggle to define the relationship between the islamic self and the western other. among these، although the other-rejecting traditionalist discourse and the alliance of the pahlavi monarchy and nationalists provided the conditions for the penetration of modernist narratives into the iranian identity، the inconsistency of aspects of this narrative with the collective unconscious of iranians prevented the hegemony of the modernist discourse. the discourse of returning to the self exploited this vacuum to present an ideological narrative of the relationship between the islamic self and the western other، and with a creative inter-discursive action، gained hegemony over other identity formation patterns. ignoring the intellectual foundations of western civilization، denying the ancient identity of iran، and overlooking the sacred dimensions of the islamic self were the main flaws of this ideological narrative of the iranian-islamic identity