از آنومی تا نظم: کالبدشکافی قانون‌گریزی در جامعه ایران

قانون‌گریزی به‌ عنوان یکی از مسائل مزمن اجتماعی در ایران، تبعات گسترده‌ای برای نظم عمومی، مشروعیت سیاسی و توسعه پایدار به همراه دارد. پژوهش حاضر با هدف واکاوی ابعاد گوناگون این پدیده، با بهره‌گیری از رویکرد فراتحلیل کیفی (فراترکیب) و مرور نظام‌مند مطالعات، به تحلیل محتوایی 25 مقاله علمی-پژوهشی منتشرشده بین سال‌های 1384 تا 1400 پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهند که قانون‌گریزی در ایران تحت‌تاثیر مجموعه‌ای از متغیرهای جمعیتی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، سیاسی، مدیریتی و محیطی قرار دارد. در تحلیل این یافته‌ها، نظریه‌های آنومی (دورکیم و مرتن)، کنترل اجتماعی (هیرشی)، سرمایه اجتماعی (پاتنام) و پیوند اجتماعی، چارچوب مفهومی غالب در تبیین علل قانون‌گریزی به شمار می‌روند. بر این اساس، مقابله موثر با قانون‌گریزی مستلزم مجموعه‌ای از اقدامات سیاستی در سطوح مختلف است، ازجمله: تقویت سرمایه اجتماعی از طریق اعتمادسازی و مشارکت‌پذیری، افزایش عدالت رویه‌ای و اجرای منصفانه قانون، ارتقای فرهنگ قانون‌مداری از طریق آموزش عمومی و رسانه‌ها، بازسازی مشروعیت نهادی، حمایت از اقشار محروم و بازنگری در ساختارهای نظارتی و اجرایی. یافته‌های این پژوهش می‌تواند راهگشای برنامه‌ریزی‌های پیشگیرانه و تصمیم‌سازی مبتنی بر شواهد برای کاهش قانون‌گریزی در ایران باشد.

from anomie to order: an autopsy of law-evasion in iranian society

law evasion is one of the persistent social challenges in iran, with far-reaching consequences for public order, political legitimacy, and sustainable development. this study aims to examine the multifaceted dimensions of law evasion by conducting a qualitative meta-synthesis (meta-aggregation) based on a systematic review of 25 peer-reviewed iranian studies published between 2005 and 2021.findings reveal that law evasion in iran is influenced by a combination of demographic, social, economic, cultural, political, managerial, and environmental factors. theoretical frameworks such as durkheim and merton’s anomie theory, hirschi’s social control theory, putnam’s social capital theory, and the theory of social bonds were most frequently applied in explaining this phenomenon.to effectively address law evasion, policy actions are needed at multiple levels: strengthening social capital through trust-building and civic engagement, enhancing procedural justice and fair enforcement of the law, promoting a culture of law-abiding behavior through education and media, restoring institutional legitimacy, supporting vulnerable groups, and reforming supervisory and executive structures. these findings offer valuable insights for evidence-based policymaking and preventive strategies to reduce law evasion in the iranian context