خوانش پیرامتنی آرایه‌های قرآنی با تکیه بر نظریه پیرامتنیت ژرار ژنت

پیرامتنیت، به عنوان شاخه‌ای از نظریۀ جامع‌‌تر ترامتنیت متفکر فرانسوی ژرار ژنت، رویکردی معاصر در بررسی تاثیر یک متن بر پیرامون خود و به‌ویژه مخاطبان خود است که از ابتدا برای بررسی متن در معنای کتاب طرح شد. این نظریه امکانی ایجاد می‌کند تا به فضای پیرامون یک اثر و تاثیر دوجانبۀ متن و پیرامونش بپردازیم. وجود آیات مقدس قرآن کریم در آثار گوناگون تولیدشده در سراسر عالم اسلام، از اولین عوامل متمایزکنندۀ‌ «هنر اسلامی» از هنرهای پیش از خود است. نسخه‌های خطی قرآن منعکس‌کنندۀ‌ سطح وسیعی از اطلاعات دربارۀ هنر و فرهنگ و تمدن دوران خود است. آرایه‌های قرآنی که پیرامون این مهم‌ترین متن تاریخی و معجزۀ پیامبر اکرم (ص) قرار گرفته، در گذر زمان، تغییر و تحولات وسیعی یافته‌ است. این پژوهش با پرسش از تحول آرایه‌ها و گونه‌های آن و تاثیر متقابل متن و آرایه‌ها بر یکدیگر از منظر پیرامتنی و با روش توصیفی‌تحلیلی، آن‌ها را با رویکردی تاریخی در چهارچوب ایران فرهنگی بررسی کرده ‌است. نتایج حاصله نشان‌دهندۀ این است که آرایه‌ها به مثابۀ پیرامتن، یک شبکۀ ارتباطی جهت دعوت به خوانده شدن میان کلام خدا و خوانندگانش برقرار می‌سازد. همچنین دستور زبان آن‌ها را به مثابۀ یک رسانه بررسی می‌کند؛ قراردادهای کاربردی، نمادین و تزیینی حاضر در این شبکۀ ارتباطی را دسته‌بندی می‌نماید و تحول آن‌ها را نشان می‌دهد.

a paratextual reading of qur’anic ornaments based on gérard genette’s theory of paratextuality

paratextuality, as a branch of gérard genette’s broader theory of transtextuality, is a contemporary approach for examining the influence of a text on its surrounding elements and especially on its readers. initially developed for analyzing the book as a text, this theory provides a framework for exploring the reciprocal relationship between a work and its paratextual environment. the presence of qur’anic verses in diverse works produced across the islamic world has been one of the earliest and most distinctive features separating “islamic art” from the arts that preceded it. manuscripts of the qur’an reflect a wide range of information about the art, culture, and civilization of their era. the ornaments that frame this most significant historical text and the miracle of the prophet muhammad (pbuh) have undergone substantial transformations over time. this study investigates the evolution of these ornaments, their types, and their mutual interaction with the qur’anic text from a paratextual perspective, employing a descriptive-analytical method and situating the discussion historically within the framework of the persianate world. the findings reveal that ornaments, as paratexts, create a communicative network that mediates between the divine word and its readers, inviting engagement with the text. furthermore, the study examines their grammar as a medium, categorizes the functional, symbolic, and decorative conventions present in this network, and traces their historical transformations.