بررسی و تبیین کاربرد آیات قرآن در روایت جنگ‌های دورۀ صفویه از 907 تا 1038ق

سلسلۀ صفویه در سال 907 توسط شاه‌اسماعیل صفوی تشکیل شد. استقرار حکومت صفویه در ایران و در ادامه، تحکیم و ادامۀ حیات این سلسله، با جنگ‌های متعددی همراه شد. این جنگ‌ها هم در عرصۀ داخلی جهت مقابله با مخالفان داخلی و هم در عرصۀ خارجی جهت مقابله با تهدیدات خارجی رخ داد که گاهی با موفقیت صفویان و گاهی نیز با عدم کامیابی آن‌ها همراه بود. در این میان، مورخان صفوی موظف به روایت جنگ‌ها بدون توجه به نتایج آن‌ها بودند؛ اما این روایت نباید به‌گونه‌ای رخ می‌داد که سبب آزردگی شاهان صفوی می‌شد. بر این اساس مورخان صفوی در روایت جنگ‌های آن دوره سعی می‌کردند در راستای ایدئولوژی صفویان و باورهای اعتقادی آن‌ها گام بردارند. یکی از مهم‌ترین مولفه‌های روایت جنگ‌های صفویان، استفاده از آیات قرآن و دراصطلاح آیه‌نگاری بوده است. این پژوهش با هدف بررسی کاربرد آیات قرآن در روایت جنگ‌های دورۀ صفوی توسط مورخان آن دوره به انجام رسیده است. به نظر می‌رسد مهم‌ترین هدف مورخان صفوی در استفاده از آیات قرآن در روایت جنگ‌های دورۀ صفوی، مشروعیت‌بخشی به اقدامات جنگی شاهان این سلسله بوده است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که مورخان صفوی در روایت آیه‌نگارانه از جنگ‌های دورۀ صفویان اهدافی مانند مشروعیت‌بخشیدن به جنگ‌های صفویان، توجیه اقدامات خشن صفویان در میادین جنگ‌، توجیه شکست‌های صفویان و نسبت دادن پیروزی‌های آنان به خداوند (تشبیه شاهان به پیامبران الهی) داشته‌اند. مورخان صفوی در همین ارتباط، به‌گونه‌ای از آیات قرآن استفاده می‌کردند که تصدیق‌کنندۀ منظور و هدف آن‌ها باشد. روش تحقیق در این پژوهش، تاریخی‌تحلیلی و جمع‌آوری اطلاعات به روش کتابخانه‌ای است. ابزار اصلی پژوهش استناد به منابع آن دوره است که درنهایت بر پایۀ یافته‌های حاصل از منابع، استنتاج و تبیین و تحلیل به ‌عمل آمده است.

an examination of the application of qur’anic verses in the historiography of safavid wars (907–1038 ah / 1501–1629 ce)

the safavid dynasty was established by shah ismāʿīl in 907 ah (1501 ce). the foundation and subsequent consolidation of safavid rule were accompanied by numerous wars—both internal, against domestic rivals, and external, in response to foreign threats. these conflicts resulted in a mix of victories and failures. safavid historians were responsible for narrating these wars, regardless of the outcome; however, their depictions had to be ideologically consistent and avoid offending the ruling monarchs. one of the key features of safavid war historiography is the use of qur’anic verses, known as āyeh-negārī (qur’anic verse inscription). this study investigates the application of qur’anic verses in safavid war narratives. it argues that the primary function of invoking the qur’an in historical accounts was to legitimize the military actions of the safavid rulers. the findings show that safavid historians strategically used verses to justify warfare, frame violent acts, rationalize defeats, and attribute victories to divine favor-often likening kings to prophets. the verses were chosen to affirm specific ideological aims. this historical-analytical study is based on library sources, with interpretation grounded in contemporary safavid chronicles.