فضای تخاصم گفتمانی در سورۀ احزاب؛ با بهره‌گیری از برخی مولفه‌های نظریۀ لاکلاو و موفه

سورۀ احزاب مضامینی چالش‌انگیز در ارتباط با مسائل شخصی پیامبر ص مطرح نموده که موجب قضاوت‌هایی دربارۀ ایشان و دست‌مایۀ منتقدان اسلام گردیده است. از سوی دیگر، شماری از منتقدان، قرآن را کتابی پریشان و آشفته می‌دانند که موضوعات مختلف و بی‌ارتباط را در کنار هم آورده است که تنوع و تعدد و پراکندگی ظاهری موضوعات در سورۀ احزاب می‌تواند موید این نظر باشد. علی‌رغم چندین پژوهش دربارۀ این سوره، از منظر تحلیل گفتمان که از روش‌های جدید تحلیل متون در دانش زبان‌شناسی است، تاکنون مطالعه‌ای پیرامون آن صورت نگرفته است. گزاره‌های سیاسی‌اجتماعی فراوانی در سورۀ احزاب موجود است که طبق فرضیۀ این پژوهش حول محوری واحد گرد آمده است و این پژوهش در پی آن است تا با بهره‌گیری از برخی مولفه‌های تحلیل گفتمانی لاکلا و موفه که مشخصۀ آن تسری گفتمان از حوزۀ فرهنگ و فلسفه به جامعه و سیاست است، فضای تخاصم گفتمانی در سورۀ احزاب را تبیین کند. طبق یافته‌های این پژوهش، دو گفتمان متخاصم در موقعیت نزول سورۀ احزاب درصدد تضعیف هژمونی یکدیگر بوده‌اند. منافقان و بیماردلان گفتمان نفاق و جهل را شکل داده بودند که دالّ مرکزی آن موروثی دانستن جایگاه پیامبر  ص و گرایش به نبوت فرزندخواندۀ ایشان به عنوان نبیّ بعدی بود و دیگر دالّ‌های این گفتمان نیز آن را تقویت می‌کرد. در واکنش به آن، گفتمان ایمان، با پشتیبانی خدا و پیامبر ص و مومنان راستین، با تبیین جایگاه پیامبر ص به عنوان فرستادۀ خدا و خاتم النبیین که نه موروثی و نه قابل انتخاب است، ضمن حفظ هژمونی خود، به تبیین این موضوع به عنوان دالّ مرکزی خود مبادرت ورزید.

the discursive antagonism in sūrat al-aḥzāb: a study based on selected components of laclau and mouffe’s theory

sūrat al-aḥzāb addresses challenging themes related to the personal life of the prophet (pbuh), which have led to various judgments about him and have been exploited by critics of islam. additionally, some detractors consider the qur’an to be incoherent and disjointed, citing the apparent diversity and fragmentation of topics in this sūrah as evidence. despite several studies on sūrat al-aḥzāb, it has not yet been examined through the lens of discourse analysis—a modern linguistic approach to textual analysis. this study hypothesizes that the sūrah’s numerous socio-political statements revolve around a single discursive core. drawing on select components of laclau and mouffe’s theory—which expands discourse from philosophy and culture into the realms of society and politics—this research aims to explain the nature of discursive antagonism in sūrat al-aḥzāb. findings show that two opposing discourses were at play during the revelation of this sūrah. the hypocrites and the weak-hearted constructed a discourse of ignorance and opposition, centered on the notion of hereditary prophethood and support for the prophet’s adopted son as his successor. this discourse was reinforced by several associated nodal points. in response, the discourse of faith—backed by god, the prophet (pbuh), and sincere believers—defended the prophet’s divine mission and role as the seal of the prophets, denying any hereditary or elective succession. in doing so, it preserved its hegemonic position and advanced this claim as its central nodal point.