تحلیل فرآیند نهادینه‌سازی و تثبیت نماز در جامعه بر اساس ترتیب نزول سوره‌ها

نماز از محوری‌ترین مناسک عبادی اسلام و از لوازم اصلی دینداری است. سوره‌های قرآن در دوره‌های مکی و مدنی با سازوکار مشخصی به ترویج نماز پرداخته و سعی کرده‌اند آن را به‌تدریج در جامعه نهادینه‌سازی کنند. توجه به مراحل تبلیغ نماز در جامعه از آغاز اسلام در مکه تا پایان تثبیت آن در مدینه، الگوی مشخصی را نشان می‌دهد که می‌تواند در امور علمی و تبلیغی قابل استفاده باشد. پژوهش حاضر با توجه به سیر نزول سوره‌های قرآن در مکه و مدینه و با کاربست روش توصیفی‌تحلیلی به این نتیجه رسیده است که قرآن کریم، فرآیند فرهنگ‌سازی و گفتمان‌سازی نماز را از فرد شروع می‌کند و سپس وارد مراحل خانوادگی و اجتماعی می‌شود؛ پس از آن، کارکردهای نماز را در جامعه برمی‌شمارد و آن‌گاه به آسیب‌شناسی و آفت‌زدایی از مسائل مربوط به آن می‌پردازد؛ به‌علاوه، پس از تثبیت نماز در جامعه، همچنان به تبیین اهمیت و کارکردهای آن پرداخته و به شبهات و دشمنی‌های رسانه‌ای مخالفان در این زمینه پاسخ می‌دهد. این پژوهش به طور کلی، مراحل پنج‌گانه‌ای را جهت نهادینه‌سازی و تثبیت نماز از آغاز تا پایان نزول قرآن شناسانده است که عبارت است از: 1. معرفی نماز به‌مثابۀ آیینی معرفتی‌اخلاقی و مناسکی؛ 2. فرهنگ‌سازی نماز در سطوح فردی و اجتماعی؛ 3. گفتمان‌سازی و کارکردگرایی با محوریت نماز؛ 4. جامعه‌سازی دینی و اخلاقی در پرتو نماز؛ 5. آسیب‌شناسی و آفت‌زدایی از جامعۀ دینی و نمازگزار. دربارۀ زمان‌بندی هر یک از این مراحل باید گفت که معرفی نماز از همان ابتدای دورۀ مکی صورت گرفته و پس از آن، مراحل فرهنگ‌سازی و گفتمان‌سازی به‌ترتیب در میانه و پایان دورۀ مکی به وقوع پیوسته است. مرحلۀ جامعه‌سازی، در کشاکش آماده شدن مسلمانان برای هجرت به مدینه و تشکیل حکومت اسلامی پی‌ریزی شده و در آغاز دورۀ مدنی نیز همچنان به صورتی جدّی ادامه پیدا کرده است. درنهایت در پایان دورۀ مدنی، مرحلۀ آسیب‌شناسی و آفت‌زدایی به صورتی مفصل تبیین شده و بر تثبیت دین قیّم با محوریت نماز تاکید گردیده است.

an analytical study of the institutionalization and consolidation of prayer in society based on the chronological order of quranic surahs

prayer (ṣalāh) is one of the most central ritual practices in islam and a fundamental requirement of religious commitment. the qur’an, throughout both the meccan and medinan periods, promotes prayer through a structured process aimed at gradually institutionalizing it within society. observing the stages of promoting prayer-from its initial introduction in mecca to its full establishment in medina-reveals a clear model that can be utilized in educational and missionary contexts. this study, using a descriptive-analytical method and based on the chronological order of quranic revelation, concludes that the qur’an begins with individual-focused discourse, then progresses through familial and societal dimensions. it highlights the communal functions of prayer, addresses related challenges and impediments, and continues to emphasize its value and respond to adversarial propaganda even after its institutionalization. the research identifies five developmental stages in this process: 1- introduction of prayer as a cognitive-ethical and ritual practice; 2- promotion of prayer culture on individual and societal levels; 3- establishment of discourse and functionalism centered around prayer; 4- religious and ethical nation-building through prayer; 5- diagnosis and resolution of challenges facing the religious community and prayer observance.the first stage began early in the meccan period, followed by the stages of cultural promotion and discourse in the middle and later parts of the same period. nation-building was initiated during the transition to medina and was emphasized in the early medinan period. finally, during the late medinan period, the qur’an presented a detailed stage of diagnostic and corrective engagement, affirming the consolidation of the upright religion with prayer at its core.