مطالعه تطبیقی ساختار عقلانیت، شاخص‌ها و تضادهای آن در حقوق رومی (با تاکید بر حقوق فرانسه)، کامن‌لا و فقه اسلامی

ساختار عقلانیت از چهار شاخص دوگانه‌گرا‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ (عقلانیت کامل/ محدود. عقلانیت نوعی/شخصی، عقلانیت ذاتی / ابزاری و عقلانیت شکلی/ماهوی) برخوردار است . ساختار هر نظام حقوقی نیز به عنوان یک معماری و تفکر منظم و معقول تنظیم روابط در جامعه از این شاخص‌ها برخوردار است. در این مقاله این شاخص‌های چهارگانه در نظام های حقوق رومی، کامن‌لا و نظام فقهی مورد بررسی قرار گرفت. روش تحقیق این مقاله بصورت تحلیلی-توصیفی و شیوه گردآوری اطلاعات بصورت کتابخانه‌ای است یافته‌های حاصل از پژوهش بیانگر تفاوت‌های اساسی میان نظام های حقوقی مختلف و تضادهای ساختار عقلانیت درون هر نظام حقوقی است. بدین نحو که گرایش غالب در حقوق رومی به عقلانیت کامل، نوعی،ذاتی است با این وجود چالشی دیرین در باب حاکمیت عقلانیت شکلی –ابزاری و ماهوی-ذاتی برقرار است که نهایتا منجر به درآمیختگی عقلانیت ماهوی-ذاتی(حقوق بشر طبیعی و عدالت توزیعی در حقوق مدنی) با عقلانیت شکلی-ابزاری در قالب اسناد بین المللی فراملی و قوانین داخلی(حقوق فرانسه) شده است. در کامن‌لا گرایش غالب و سنتی به عقلانیت کامل،نوعی ،ابزاری و شکلی است.هرچند نشانه‌هایی از گرایش به نسبت به عقلانیت محدود، شخصی و ماهوی بر پایه تحلیل اقتصاد رفتاری حقوق و اصول ذاتی و تغییرناپذیز حقوق بشری به چشم می خورد. در نظام فقهی نیز گرایش مشهور وغالب به سمت عقلانیت کامل،نوعی،ذاتی و ماهوی است.هرچند برخی مکاتب و اندیشه‌ها متمایل به محدود و شکلی بودن عقلانیت هستند. هر سه نظام حقوقی از حیث شکلی یا ماهوی بودن عقلانیت دچار تضاد ساختاری هستند اما در گرایش به عقلانیت کامل و نوعی دارای اشتراک نظر می باشند.

a comparative study of the structure of rationality, its indicators, and contradictions in roman law (with an emphasis on french law), common law, and islamic jurisprudence

the structure of rationality is based on four dualistic indicators: perfect/bounded rationality, typical/personal rationality, intrinsic/instrumental rationality, and formal/substantial rationality. the structure of every legal system also incorporates these indicators as its framework, reflecting a regular and reasonable approach to regulating societal relations. this article examines these four indicators within the roman law, common law, and jurisprudence systems. the research method employed is analytical-descriptive, with data collected through library research. the findings reveal fundamental differences among the legal systems and highlight contradictions within the structure of rationality in each system. in roman law, the dominant trend leans toward full, kind, and essential rationality; however, a longstanding challenge exists regarding the interplay between formal-instrumental and essential-essential rationality. this tension ultimately results in the fusion of essential-essential rationality (natural human rights and justice, particularly distributive justice in civil rights) with formal-instrumental rationality, as manifested in transnational international documents and domestic laws. in common law, the prevailing and traditional tendency favors full, kind, instrumental, and formal rationality. nonetheless, recent trends indicate a shift toward limited, personal, and substantive rationality, informed by analyses of behavioral economics of rights and the inherent, immutable principles of human rights. in the jurisprudence system, the dominant trend is toward complete, kind, intrinsic, and essential rationality. although all three legal systems exhibit structural conflicts regarding the form or substance of rationality, they share a common inclination toward perfect rationality.