مبانیِ فلسفیِ مفهومِ « خطا» در حقوق اروپایی و حقوق اسلامی و تاثیر آن در حقوق ایران

این مقاله به بررسی مبانی فلسفی مفهوم خطا در نظام‌های حقوقی و نظریه اخلاقی حاکم در حقوق ایران می پردازد. برای نیل به این مقصود ابتدا به بررسی وظیفه‌گرایی و نتیجه گرایی به‌عنوان دو نظریه اخلاقی مسلط در فلسفه اخلاق و نظام‌های حقوقی اروپای قاره‌ای، حوزه انگلیسی‌زبان و اسلام پرداختیم. سپس جایگاه این دو نظریه اخلاقی را در حقوق ایران مورد بررسی قرار دادیم. سوال اصلی این پژوهش این است که درست یا خطا بودن اعمال در نظام حقوقی ایران از چه امری ناشی می‌شود؟ فرض اساسی این پژوهش در پاسخ به سوال اصلی این است که گرایش‌های اخیر فیلسوفان و حقوق‌دانان به سمت نظریه‌های تلفیقی است. به‌گونه‌ای که با ترکیب عناصر وظیفه‌گرایی (نقض تکلیف پیشین) و نتیجه گرایی (تجاوز به حق دیگری)، خطا را در عین نقض حق دیگری، نوعی نقض تکلیف قلمداد می‌کنند. در حقوق ایران شاهد ترکیبی ناهمگون از عناصر وظیفه‌گرایی و نتیجه گرایی در خصوص مفهوم خطا هستیم. نگارندگان برای رهایی از این وضعیت دو پیشنهاد ارائه می‌نمایند: پیشنهاد اول ارائه تعریفی واحد از مفهوم خطا با تلفیق عناصر قابل‌جمع وظیفه‌گرایی و نتیجه گرایی اخلاقی است. پیشنهاد دوم ارائه نظریه‌ای ابداعی موسوم به نتیجه گرایی عصب زیست‌شناختی است که بر پایه آن خطا رفتار ناشی از داده‌ها و مولفه‌های ذهنی مغزی محدود و نسبی فاعل در مواجهه با محرک‌های محیطی است درحالی‌که فرد در موقعیت مذکور امکان دسترسی به دلایل مناسب دیگر جهت‌گزینش تصمیمی غیر از رفتار خطا را داشته است.

the philosophical foundations of the concept of wrong in european law and islamic law and it,s effects in law of iran

this article examines the philosophical foundations of the concept of wrong in legal systems and the prevailing ethical theory in iranian law. in order to achieve this goal, we first investigated deontologism and consequentialism as two dominant moral theories in the moral philosophy and legal systems of continental europe, the english speaking area, and islam. the main question of this research is what is the basis of right or wrong actions in iran’s legal system? then we examined the position of these two moral theories in iranian law.the findings of the research indicate the recent tendencies of philosophers and jurists towards synthesis theories. in such a way that by combining the elements of deontologism (breach of previous duty) and consequentialism (violation of another’s right), they consider the wrong as a violation of duty while violating another’s right. in iranian law, we witness a heterogeneous combination of deontological and consequentialist elements regarding the concept of wrong. to get rid of this situation and in order to resolve this conflict, the authors offer two proposals: the first proposal is to provide a single definition of the concept of wrong by combining elements that can be collected, moral deontolgism and consequentialism.the second suggestion is to present an innovative theory called neurobiological consequentialism, based on which the behavior wrong is caused by data and boundedand ,reletive mental brain components of the subject in the face of environmental stimuli, while the person in the mentioned situation has the possibility of access to appropriate reasons in order to made a decision and choose other than wrong behavior