نظریه شخصیت توحیدی مبتنی بر روش تحلیل محتوای نصوص دینی و نظریه‌پردازی قیاسی

نظریات شخصیت مهم‌ترین نظریات روان‌شناسی هستند. در روان‌شناسی اسلامی جایگاه یک نظریه شخصیت بنیادین خالی است. آیه 29 سوره زمر که شخصیت متشتت انسان مشرک و شخصیت یکپارچه انسان موحد را مقایسه کرده، می‌تواند محور یک نظریه شخصیت باشد. در مقاله حاضر، این ظرفیت واکاوی شده و با مویداتی از سایر آیات و روایات، «نظریه شخصیت توحیدی» با استفاده از روش تحلیل محتوا و روش نظریه‌پردازی قیاسی تدوین شده است. این نظریه ظرفیت توضیح آسیب‌شناسی روانی، رشد روانی، چهارچوبی برای روان‌درمانی و اهداف مهمی مانند رضایت از زندگی و بهزیستی روان‌شناختی را دارد. امتیاز این نظریه بر نظریات روان‌شناسی متعارف آن است که تقلیل‌گرایانه نبوده، بلکه کل‌نگر و جامع است و می‌تواند برای عناصر محوری سایر نظریات مانند عقده حقارت، مهرجویی، رقابت‌طلبی، توجه‌طلبی، نیازهای روان‌شناختی، معناجویی، کمال‌جویی و انتخاب، توضیح و راهکار ارائه کند. این نظریه در تقسیم‌بندی نظریات شخصیت در طبقه نظریات روان‌تحلیلی قرار می‌گیرد. در این مقاله انتقاداتی به نظریه مطرح و پاسخ داده شده است.

monotheistic personality theory/ based on the method of content analysis of religious texts and deductive theorizing

personality theories are among the most significant frameworks in psychology. within islamic psychology, however, the position of a foundational personality theory remains vacant. verse 29 of surah al-zumar, which contrasts the fragmented personality of the polytheist with the unified personality of the monotheist, can serve as the axis of such a theory. in the present article, this potential is examined, and with supporting evidence from other qur'anic verses and narrations, the monotheistic personality theory is formulated using content analysis and deductive theorizing. this theory possesses the capacity to explain psychopathology, psychological development, provide a framework for psychotherapy, and address major goals such as life satisfaction and psychological well-being. its advantage over conventional psychological theories lies in its holistic and comprehensive nature, avoiding reductionism. it can also offer explanations and solutions for central constructs in other theories, such as inferiority complex, dependency, competitiveness, attention-seeking, psychological needs, search for meaning, striving for perfection, and choice. in the classification of personality theories, this theory is situated within the psychoanalytic tradition. the article also presents criticisms of the theory and provides responses to them.