تحول مفهوم دولت و بازتاب آن در دگردیسی روش‌های متعارف بودجه‌ریزی (رهیافتی برای نظام بودجه‌ریزی در ایران با رویکرد اسلامی)

این مقاله به بررسی شکست مستمر اصلاحات مدیریت مالی عمومی در ایران، به‌ویژه گذار دستوری به «بودجه‌ریزی مبتنی بر عملکرد» (pbb) می‌پردازد. درحالی‌که تحلیل‌های متعارف بر کمبودهای فنی یا مقاومت‌های سیاسی تمرکز دارند، این پژوهش استدلال می‌کند که این‌ها صرفاً نشانه‌های یک آسیب‌شناسی ریشه‌ای‌تر هستند. پرسش محوری این است که چرا و چگونه ابزارهای مدیریتی رایج جهانی مانند (pbb)، در بستر ایران، به جای اجرای واقعی، به پذیرش نمادین (جداسازی) و شکست فنی تقلیل می‌یابند؟ این پژوهش با استفاده از یک روش‌شناسی تحلیلی-انتقادی و ارائه یک چهارچوب نظری ترکیبی (نظریه نهادی، اقتصاد سیاسی دولت رانتیر، و فلسفه سیاسی-اقتصادی دولت اسلامی) به تبیین این پدیده می‌پردازد. یافته اصلی آن است که شکست اصلاحات، ریشه در یک «تضاد پارادایمی» آشتی‌ناپذیر دارد. بودجه‌ریزی مبتنی بر عملکرد، به‌عنوان محصول یک جهان‌بینی نئولیبرال (متمرکز بر کارایی اقتصادی و منطق بازار)، با چارچوب هنجاری و اقتصادی دولت اسلامی (متمرکز بر عدالت، مصلحت و فلاح) در تضاد هستی‌شناختی قرار دارد. این تضاد، خود را از طریق سازوکارهایی چون پذیرش نمادین (جداسازی) برای کسب مشروعیت، و مقاومت دیوان‌سالاری برای حفظ منطق واقعی توزیع منابع، متجلی ساخته و تلاش‌های اصلاحی را بی‌اثر می‌کند. همچنین این مقاله با عبور از نقد صرف، یک الگوی جایگزین، بومی و هنجاری ارائه می‌دهد. این الگو، برآمده از مفهوم اسلامی «امانت» بودن منابع عمومی است و با اقتباس از ابزارهای نوینی چون «حسابداری ارزش عمومی» (pva) و «بازده اجتماعی سرمایه‌گذاری» (sroi) و انطباق آن‌ها با حوزه‌های کلیدی ارزش عمومی مبتنی بر اصول اسلامی، راهی برای ادغام نظام‌مند «ارزش» و «مصلحت» در فرآیند تخصیص منابع عمومی پیشنهاد می‌کند.

the evolution of the concept of the state and its reflection in the transformation of conventional budgeting methods (an approach to the budgeting system in iran with an islamic orientation)

this this article examines the persistent failure of public financial management reforms in iran, particularly the mandated transition to performance-based budgeting (pbb). while conventional analyses focus on technical deficiencies or political resistance, this research argues that these are merely symptoms of a more deep-rooted pathology. the central question is: why and how are globally prevalent managerial tools like pbb, within the iranian context, reduced to symbolic adoption (decoupling) and technical failure instead of genuine implementation? this research explains this phenomenon using a critical-analytical methodology and a hybrid theoretical framework that synthesizes institutional theory, the political economy of the rentier state, and the political-economic philosophy of the islamic state. the core finding is that the reform's failure is rooted in an irreconcilable paradigmatic conflict. performance-based budgeting, as a product of a neoliberal worldview (centered on economic efficiency and market logic), exists in ontological tension with the normative and economic framework of the islamic state (centered on justice, maslahat [public interest/expediency], and falah [collective welfare]). this conflict manifests itself through mechanisms such as symbolic adoption (decoupling) to gain legitimacy and bureaucratic resistance to preserve the de facto logic of resource distribution, thereby neutralizing reform efforts. furthermore, moving beyond mere critique, this article proposes an alternative, indigenous, and normative model. this model, rooted in the islamic concept of public resources as a trust (amanah), adapts innovative tools like public value accounting (pva) and social return on investment (sroi). by aligning them with key domains of public value based on islamic principles, it suggests a pathway for systematically integrating value and maslahat into the public resource allocation process.