واکاوی انتقادی پوزیتیویسم در جامعه‌شناسی: محدودیت‌های هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و روش‌شناختی از منظر مکاتب انتقادی

پوزیتیویسم به‌عنوان یکی از جریان‌های اصلی نظری و روش‌شناختی جامعه‌شناسی مدرن، از آغاز شکل‌گیری تاکنون موردتوجه و نقد گسترده قرار داشته است. این رویکرد با تاکید بر الگوگیری از علوم طبیعی، تجربه‌گرایی و کمّی‌سازی، در پی ارائه شناختی عینی و قانون‌مند از پدیده‌های اجتماعی است. با‌این‌حال، محدودیت‌های آن موجب شد تا مکاتب فلسفی و جامعه‌شناختی مختلف انتقادات بنیادینی بر آن وارد کنند. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش اسنادی و تحلیل انتقادی، این نقدها را دسته‌بندی و بررسی کرده و می‌کوشد جایگاه پوزیتیویسم در جامعه‌شناسی امروز را بازشناسی کند.نتایج پژوهش نشان می‌دهد که پوزیتیویسم در ابعاد هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی و روش‌شناختی با نقدهای متنوعی مواجه بوده است. هرمنوتیک (به‌ویژه در راستای دیلتای) بر تمایز علوم طبیعی و فرهنگی تاکید دارد؛ جامعه‌شناسی تفهمی (به‌ویژه وبر) به فردگرایی روش‌شناختی و تبیین تفهمی می‌پردازد؛ و پدیدارشناسی (به‌ویژه در راستای هوسرل) با مفاهیمی مانند شهود ذات و صورت کلی، کاستی‌های آن را آشکار می‌کند. مکتب فرانکفورت با برجسته‌کردن فاعلیت انسان و پیوند ارزش و دانش، پوزیتیویسم را به ساده‌سازی و بی‌توجهی به ماهیت اجتماعی علم متهم می‌کند، در‌حالی‌که جریان انتقادی آمریکا بر اتکای بیش از حد به استقراء و غیرنظری‌بودن آن انگشت می‌گذارد. اندیشه‌های پست‌مدرن نیز با نقد مفاهیمی مانند حقیقت عینی، جهان‌شمولی علم و خرد یکپارچه، محدودیت‌های پوزیتیویسم را برجسته می‌سازند. این انتقادات به‌معنای کنار‌گذاشتن کامل پوزیتیویسم نیست، بلکه نشان می‌دهد علوم اجتماعی امروز در مسیر گذار از اثبات‌گرایی به رویکردهای کیفی و انتقادی است و با ترکیب دستاوردهای رویکردهای مختلف، تلاش می‌کند درک عمیق‌تر، چندبعدی و زمینه‌مندتری از واقعیت‌های اجتماعی به‌دست آورد.

the critique of positivism in sociology: an analysis of ontological, epistemological, and methodological limitations with emphasis on critical approaches

positivism, as one of the main theoretical and methodological currents of modern sociology, has been subject to extensive attention and critique since its inception. this approach—emphasizing the imitation of natural sciences, empiricism, and quantification—seeks to provide an objective, law-governed understanding of social phenomena. nevertheless, its limitations have prompted various philosophical and sociological schools to level fundamental criticisms. the present study, employing documentary and critical analysis methods, categorizes and examines these critiques and strives to reassess the status of positivism in contemporary sociology. the findings indicate that positivism has faced diverse criticisms across ontological, epistemological, and methodological dimensions. hermeneutics (particularly in dilthey's tradition) stresses the distinction between natural and cultural sciences; interpretive sociology (notably weber's) focuses on methodological individualism and interpretive explanation; and phenomenology (especially husserlian) exposes its shortcomings through concepts such as intuitive essence and universal form. the frankfurt school, by highlighting human agency and the interconnection of values and knowledge, accuses positivism of oversimplification and indifference to the social nature of science, whereas the american critical trend points to its excessive reliance on induction and its theoretical vacuity. postmodern thought further underscores positivism's limitations by critiquing concepts such as objective truth, scientific universalism, and integrated rationality. these critiques do not imply the complete abandonment of positivism; rather, they reflect contemporary social sciences' transition from positivism toward qualitative and critical approaches, seeking deeper, multidimensional, and contextually grounded understandings of social realities through the integration of insights from diverse paradigms.