چیستی «اجتماع» از منظر ابن‌مسکویه

پرسش از چیستی «اجتماع» از مسائل بنیادین فلسفه اجتماعی است. اهمیت این مسئله از آنجا ناشی می‌شود که فهم دقیق مناسبات انسانی و پی‌ریزی مبانی علوم انسانی، مستلزم تبیین جوهره‌ای است که انسان‌ها را به یک واحد منسجم تمدنی تبدیل می‌کند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با تمرکز بر آرای ابن‌مسکویه، به تبیین چگونگی شکل‌گیری، تداوم و غایت اجتماع می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد از منظر ابن‌مسکویه، اجتماع، یک شیء ارادی و محصول «رویّه» است. منشا نخستین گرایش انسان به زندگی جمعی، «نقصان طبعی» و ویژگی «اُنس» است، اما حقیقت اجتماع تنها با فرارفتن از ضرورت‌های طبیعی و از طریق پیوندی ارادی محقق می‌شود. تداوم اجتماع تابع نوع محبت برآمده از لذت، منفعت یا خیر است که به‌مثابه صورت اجتماعی عدالت و ملات اصلی پیوند جمعی عمل می‌کند. ابن‌مسکویه غایت قصوای انسان یعنی سعادت دنیوی و اخروی را منوط به کمال ساختاری اجتماع یعنی یگانگی پیکره‌وار اعضا می‌داند. از‌این‌منظر، تاکید بر «رویه» عاملیتی نوین در برابر ساختارهای اجتماعی ترسیم می‌کند و محبت فضیلت‌محور در مقابل محبت نفع‌محور، می‌تواند الگویی برای تحلیل همبستگی اجتماعی ارائه دهد.

the nature of society from the perspective of ibn miskawayh

the question of the nature of society (al-ijtimāʿ) is a fundamental issue in social philosophy. the significance of this question stems from the fact that an accurate understanding of human relations and the laying of foundations for the human sciences require the explanation of that very essence which transforms human beings into a coherent civilizational unit. employing a descriptive-analytical method and focusing on the views of ibn miskawayh, the present study explains how society is formed, how it endures, and what its ultimate end is. the findings indicate that from ibn miskawayh's perspective, society is a volitional entity and a product of customary practice (al-sīrah / al-ruṭbah). the primary origin of the human inclination toward collective life is natural deficiency (nuqṣān ṭabʿī) and the quality of sociability (uns). however, the reality of society is only realized by transcending natural necessities through a volitional bond. the continuity of society depends on the type of love (maḥabbah) arising from pleasure, benefit, or virtue, which, as the social form of justice, acts as the main adhesive of collective life. ibn miskawayh considers the ultimate human end—i.e., worldly and otherworldly happiness—to be contingent upon the structural perfection of society, namely the organic unity (ittihād / taʿāḥud) of its members. from this perspective, the emphasis on customary practice portrays a novel agency in contrast to social structures, and virtue-oriented love, as opposed to benefit-oriented love, can offer a model for the analysis of social solidarity.