بررسی نقش اجماع در تفسیر دینی و کارکردهای آن در علوم انسانی معاصر

مسئله «اجماع» به‌عنوان یکی از منابع بنیادین تفسیر دینی، در سنت اسلامی همواره نقشی تعیین‌کننده در تولید معنا، مشروعیت‌بخشی هنجارها و سامان‌دهی نظم اجتماعی داشته است؛ بااین‌حال، در بستر علوم انسانی معاصر، گسترش کثرت‌گرایی معرفتی، تنوع قرائت‌های دینی، تحولات فناوری و دگرگونی ساختارهای قدرت، کارآمدی و اعتبار اجماع را با پرسش‌های جدی مواجه ساخته است. چالش اصلی آن است که اجماع، با وجود جایگاه تاریخی خود، چگونه می‌تواند در مواجهه با مسائل نوپدید حقوقی، اجتماعی و سیاست‌گذاری، همچنان نقشی معتبر و حل‌مسئله‌محور ایفا کند و از فروکاست به توافقی صوری یا ابزاری برای حذف تکثر جلوگیری نماید. این مقاله با رویکرد تحلیلی-تطبیقی و با بهره‌گیری از الگوی تطبیق مفهومی در مطالعات علوم اسلامی، برپایه مطالعات کتابخانه‌ای و ارجاع به متون اصلی مکاتب امامیه و اهل سنت، می‌کوشد ضمن آسیب‌شناسی مبانی و کارکردهای اجماع، ظرفیت‌ها و موانع پویاسازی آن را در گفتمان علوم انسانی معاصر بررسی نماید. در این مسیر، ابتدا با بازخوانی مبانی معرفت‌شناختی اجماع در دو مکتب، تفاوت‌ها و پیامدهای آن‌ها برای امکان تحقق اجماع در شرایط معاصر تبیین می‌شود؛ سپس، با تحلیل گفتمانی و نهادی، نقش ساختارهای قدرت، رسانه و عقلانیت جمعی در شکل‌گیری یا تضعیف اجماع واکاوی می‌گردد. در گام بعد، کارآمدی اجماع براساس شاخص‌هایی چون سرعت تصمیم‌گیری، کاهش تعارض، افزایش اعتماد عمومی و قابلیت انطباق با مسائل نوپدید، در حوزه‌هایی مانند حقوق معاصر و سیاست‌گذاری اجتماعی ارزیابی می‌شود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد اجماع تنها درصورتی می‌تواند در علوم انسانی معاصر نقش‌آفرین باشد که به‌مثابه فرآیندی پویا، نقدپذیر و نهادی‌شده فهم شود؛ فرآیندی که عقلانیت انتقادی و مشارکت نخبگانی را با میراث دینی پیوند می‌زند و امکان تولید معرفت و سیاست پایدار را فراهم می‌سازد.

the role of consensus in religious interpretation and its functions in contemporary

the concept of consensus (ijmāʿ) has historically played a decisive role in islamic tradition as a foundational source of religious interpretation, norm legitimation, and the organization of social order. however, within the context of contemporary human sciences, the expansion of epistemic pluralism, the diversification of religious interpretations, technological transformations, and shifts in power structures have raised serious questions regarding the validity and effectiveness of consensus. the central challenge addressed in this study is how consensus, despite its historical authority, can continue to function as a credible and problem‑solving mechanism in response to emerging legal, social, and policy‑related issues, while avoiding reduction to a merely formal agreement or an instrument for suppressing pluralism. this article adopts an analytical–comparative approach and employs a conceptual mapping model in islamic studies, drawing on library‑based research and primary sources from both imāmī shīʿa and sunnī traditions. it seeks to critically examine the theoretical foundations and practical functions of consensus, as well as the opportunities and constraints involved in its revitalization within contemporary human sciences. the analysis proceeds in three stages. first, it revisits the epistemological foundations of consensus in the two traditions and clarifies their implications for the feasibility of consensus under contemporary conditions. second, through discursive and institutional analysis, it investigates the role of power structures, media, and collective rationality in shaping or undermining consensus. third, the effectiveness of consensus is assessed using operational indicators such as decision‑making efficiency, conflict reduction, public trust, and adaptability to emerging issues, with particular reference to fields such as contemporary law and social policymaking. the findings demonstrate that consensus can contribute meaningfully to contemporary human sciences only if it is understood as a dynamic, critique‑responsive, and institutionally grounded process—one that integrates critical rationality and elite participation with the normative resources of the islamic tradition, thereby enabling the production of sustainable knowledge and policy.