ظرفیت‌ها و محدودیت‌های روش‌شناختی انسان اقتصادی متعارف و افق‌های آینده

این مقاله به تحلیل جایگاه «انسان اقتصادی» به‌عنوان مبنای روش‌شناختی علم اقتصاد در بستر تحولات فلسفه علم می‌پردازد و نشان می‌دهد که علی‌رغم دگرگونی‌های گسترده در الگوهای تبیین در اقتصاد، این مفهوم در همهٔ مکاتب روش‌شناختی، محورِ تبیین‌های اقتصادی باقی مانده است. ابزارگرایی فریدمنی این مفهوم را از الزام به واقع‌نمایی رها ساخت و آن را صرفاً منشا خلق فروض ساده‌ساز برای پیش‌بینی دانست. در چهارچوب نظریه ابن‌سینا برای تبیین ماهیت تجربه، مفهوم انسان اقتصادی نشانگر ماهیت و ذات انسانی در بعد زندگی اقتصادی خواهد بود. در ابطال‌گرایی پوپری، فرض انسان اقتصادی به عنوان منشا حدس‌های آزمون‌پذیر حفظ شد؛ و در چهارچوب لاکاتوش، به‌مثابه «هستهٔ سخت» برنامه پژوهشی نئوکلاسیک تثبیت گردید. حتی در پارادایم‌گرایی کوهنی محور اصلی پاردایم اقتصاد نئوکلاسیک خواهد بود. از‌این‌رو، «انسان اقتصادی» نه‌تنها فرض بنیادی نظریه‌های اقتصادی، بلکه بر‌اساس قاعده تناسب موضوع و روش در نظریه‌پردازی، سنگ‌بنای روش‌شناسی این علم در تمام ادوار آن بوده است. مقاله با واکاوی این تداوم، نشان می‌دهد که محوریت انسان اقتصادی به‌ویژه به‌عنوان منشا اصلی آکسیوم‌های مدل‌های ریاضی در اقتصاد از‌یک‌سو موجب انسجام صوری و پیش‌بینی‌پذیری‌های کمی در علم اقتصاد شده است و از‌سوی‌دیگر، محدودیت‌هایی جدی در بازنمایی واقعیت انسانی، اخلاقی و اجتماعی پدید آورده است. نویسنده نتیجه می‌گیرد که هر تحول روش‌شناختی در اقتصاد، مستلزم بازتعریف مدل انسان اقتصادی است؛ زیرا بازسازی روش هر علم نظیر اقتصاد، بدون بازسازی موضوع آن یعنی بازفهمِ انسان اقتصادی، امکان‌پذیر نیست. بر‌این‌اساس راه پیشرفت مکاتب رقیب اقتصاد نئوکلاسیک و نیز اقتصاد اسلامی از همین مسیر می‌گذرد.

methodological capacities and limitations of the conventional homo economicus (economic man) and future horizons

this article analyzes the status of homo economicus as the methodological foundation of economics within the broader context of developments in the philosophy of science. it argues that, despite profound transformations in explanatory models in economics, this concept has remained the central axis of economic explanation across all major methodological schools. friedman's instrumentalism liberated the concept from the requirement of realistic representation, treating it merely as a source of simplifying assumptions for predictive purposes. within the framework of avicenna's theory of knowledge and explanation of the nature of experience, the concept of the economic man signifies the essence and nature of human beings insofar as their economic life is concerned. in popperian falsificationism, the assumption of the economic man is preserved as a source of testable conjectures; and within lakatos's framework, it is consolidated as the hard core of the neoclassical research program. even in kuhn's paradigm-based approach, the concept remains the central pillar of the neoclassical economic paradigm.accordingly, homo economicus has functioned not only as a fundamental assumption of economic theories but—on the basis of the principle of proportionality between subject matter and method in theory construction—as the cornerstone of the methodology of economics throughout its history. by examining this continuity, the article shows that the centrality of the economic man, particularly as the primary source of the axioms underlying mathematical models in economics, has on the one hand contributed to formal coherence and quantitative predictability in economic science, while on the other hand it has generated serious limitations in representing the psychological reality of human beings, as well as the ethical and social dimensions of economic reality. the author concludes that any methodological transformation in economics necessarily requires a redefinition of the model of the economic man, since reconstructing the method of a science such as economics is impossible without reconstructing its subject matter  that is, without a renewed understanding of homo economicus. on this basis, the path toward the advancement of rival schools to neoclassical economics, as well as islamic economics, must proceed through this very route.