گسست بنیادی- دانشی در پارادایم‌های توسعه: تحلیل تطبیقی پارادایم توسعه غربی و الگوی پیشرفت اسلامی

این پژوهش، پارادایم‌های توسعه را به‌مثابه «فناوری‌های اجتماعی» تحلیل کرده و استدلال می‌کند که کارآمدی بلندمدت آنها در گرو انسجام در یک زنجیره تحلیلی متشکل از «مبانی معرفتی»، «دانش تولیدی»، «تجویزهای نهادی» و «پیامدهای عملکردی» است. این مقاله با به‌کارگیری روش تحلیلی-تطبیقی، به واکاوی ریشه‌های گسست در این زنجیره در پارادایم توسعه غربی و مقایسه آن با ظرفیت‌های بدیل در الگوی پیشرفت اسلامی می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که آسیب‌پذیری‌های ساختاری پارادایم غربی را می‌توان ریشه‌یابی‌شده در چهارچوب معرفتی حاکم بر آن (به‌ویژه اومانیسم سکولار و فردگرایی) دانست. نوآوری این تحقیق، ارائه یک مدل تبیینی است که نشان می‌دهد چگونه یک چهارچوب معرفتی خاص، زمینه‌های بروز بحران‌های سیستماتیک را فراهم می‌آورد و در نقطه مقابل، چگونه الگوی پیشرفت اسلامی از طریق یک فرآیند استنباط منطقی از مبانی توحیدی، ظرفیت طراحی نهادهایی با مقاومت ساختاری ذاتی را داراست. این پژوهش با ترسیم یک افق تمدنی بدیل، بر ضرورت عبور از اصلاحات سطحی و حرکت به‌سوی بازاندیشی بنیادین در مبانی حکمرانی برای تحقق پیشرفت عادلانه و پایدار تاکید می‌ورزد.

epistemic-foundational rupture in development paradigms: a comparative analysis of the western development paradigm and the islamic model of progress

this study conceptualizes development paradigms as forms of social technology and argues that their long-term effectiveness depends on the coherence of an analytical chain consisting of epistemic foundations, knowledge production, institutional prescriptions, and performance outcomes. using an analytical-comparative approach, the paper explores the roots of epistemic-foundational rupture within this chain in the western development paradigm and contrasts it with the alternative capacities of the islamic model of progress. the findings indicate that the structural vulnerabilities of the western paradigm can be traced back to its epistemic framework, particularly secular humanism and individualism. the novelty of this research lies in presenting an explanatory model that demonstrates how specific epistemic foundations generate systemic crises, whereas the islamic model of progress—through a logical derivation from monotheistic principles—possesses the capacity to design institutions with intrinsic structural resilience. by envisioning an alternative civilizational horizon, the study emphasizes the necessity of moving beyond superficial reforms toward a fundamental rethinking of governance foundations in order to achieve just and sustainable progress.