نقد؛ طریق تقرب به حقیقت: تحلیلی مبتنی بر عقلانیت نقاد

در عقلانیت نقاد، علم مجموعه‌ای از حدس‌های ابطال‌پذیر برای حل مسئله‌ای در ارتباط با واقعیت است که هنوز ابطال نشده‌اند. معیار سنجش نظریه‌های علمی نیز صدق (به‌معنای تطابق با واقع) است. در مقابل، فناوری‌ها، برساخته‌های بشری هستند که هدف آن‌ها پاسخ به نیازهای غیرمعرفتی یا تسهیل در پاسخ به نیاز معرفتی است. در این رویکرد پیشرفت علم و فناوری از الگوی واحدی تبعیت می‌کند. فعالیت علمی و فناورانه از مواجهه با یک مسئله یا مشکل آغاز می‌شود. برای حل مسئله یا رفع مشکل، راه‌حلی پیشنهاد می‌شود. این راه‌حل نقادی شده و اشکالات آن برطرف می‌گردد تا نظریه علمی به حقیقت نزدیک‌تر شود یا فناوری کارآمدتری به‌دست آید.در این مقاله ابتدا به‌اختصار نشان داده می‌شود که چگونه نقد از سه طریق زمینه‌ساز تقرب به حقیقت می‌شود. بخش عمده مقاله به این مسئله خواهد پرداخت که چگونه نقد فناوری‌های نرم و انسانی مرتبط با علم، ازجمله نقد نهادهای متولی علم، نقد سیاست‌ها و برنامه‌های ناظر به توسعه علم، نقد دانشگاه و نقد شاخص‌های علم‌سنجی می‌تواند زمینه‌ساز تقرب به حقیقت باشد. در پایان نیز به این بحث اشاره خواهد شد که اگر بر این باوریم که جهان‌بینی حاکم بر علم غربی حقیقت‌نما نیست، و تقرب به حقیقت جز با همراهی معرفت علمی و معرفت دینی محقق نمی‌شود، باید پذیرفت که نمی‌توان با علم‌ورزی در قالب نهادهای توسعه‌یافته ذیل جهان‌بینی سکولار غربی به‌شکل مطلوب به حقیقت نزدیک شد و باید با نقد نظام‌مند، مبتنی بر مبانی فلسفی، خلاقانه، اخلاق‌مدار و دین‌مدارِ فناوری‌های نرم و انسانی ناظر به علم، زمینه را برای تقرب هرچه بیشتر به حقیقت فراهم آورد.

criticism; a way to approach truthanalysis based on critical rationality

in critical rationality, science is a set of falsifiable conjectures to solve a problem that have not yet been refuted. the criterion for measuring scientific theories is truth (correspondence with reality). in contrast, technology is a human-made product that aims to respond to non-cognitive needs or simplify the response to a cognitive need. in critical rationality, the progress of science and technology follows a single pattern. scientific and technological activity begins with a problem. a solution is proposed to solve the problem. this solution is criticized and its problems are removed so that a scientific theory is closer to the truth or a more efficient technology is obtained.this article shows how criticism is transformed into truth in three ways. the main part of the article will address the issue of how the critique of soft and human technologies related to science, including the critique of institutions in charge of science, the critique of policies and programs governing the development of science, the critique of universities, and the critique of scientometric indicators, can lead us to the truth. finally, it is pointed out that if we believe that the western worldview is not realistic, we must accept that we cannot approach the truth through scientific activity within the framework of developed western and secular institutions. as a result, we must prepare the ground for approaching the truth as much as possible through philosophical and ethical critique of soft technologies governing science.