روش‌شناسی و مولفه‌های یک چهارچوب اسلامی برای فهم فرایند تحول اجتماعی به‌مثابه رویکردی در اسلامی‌سازی علوم انسانی

یکی از رویکردهای مغفول در اسلامی‌سازی علوم انسانی که می‌تواند به اتحاد علوم انسانی اسلامی نیز منجر شود، توجه به تاریخ تحولات نظم‌های اجتماعی و تلاش برای تبیین آنها است. در این تحول هم انسان اجتماعی ذومراتب  و هم قواعد ناظر به تعاملات انسانی یعنی نهادها متحول می‌شوند. فهم چیستی انسان و چگونگی تغییر وی در علوم انسانی انتزاعی (مانند فلسفه) و انضمامی (مانند مردم‌شناسی) و فهم چگونگی تعامل انسان‌ها با یکدیگر در علوم اجتماعی و با رویکردهای مختلفی مانند نهادگرایی بررسی می‌شود. مقاله حاضر با گرفتن الگو از آثار داگلاس نورث، نوبلیست برجستۀ اقتصاد نهادی، که در طول زندگی خود کم‌و‌بیش چنین مسیری را پیموده، برای توضیح تحولات اجتماعی به‌صورت عام و تحولات اقتصادی به‌صورت خاص، نیاز به ارائه یک چهارچوب مفهومی را توضیح می دهد که در آن، نظم اجتماعی به دو مولفه درهم‌تنیده انسان انتزاعی-انضمامی در مراتب مختلف آن، و ساختار نهادی چندلایه (با لایه‌های نهادی فراتاسیسی، تاسیسی، میانی و خرد) تفکیک شده و استدلال می‌شود باید برای هرکدام از این سه مولفه یعنی انسان، ساختار نهادی و نظم اجتماعی (انسان در ساختار نهادی) و نیز تحول آنها دست به نظریه‌پردازی زد. درنهایت مطالعات موردی، به کاربردی کردن این چهارچوب نظری و تعدیل و اصلاح آن کمک می‌کند. امید می‌رود مطالعات لازم برای ساخت چنین چهارچوبی بتواند زمینه را برای توسعه اسلامی عمده در علوم مختلف انسانی و اجتماعی فراهم کند.

methodology and components of an islamic framework for understanding the process of social change as an approach to islamization of humanities

one of the neglected approaches in the islamization of humanities, which can lead to the unification of islamic humanities, is to the history of social order changes and try to explain them. in these changes, both the hierarchical social being and the rules governing human interactions, i.e. institutions, change. understanding the essence of humanity and how it changes in abstract human sciences (such as philosophy) and concrete humanities (such as anthropology), as well as understanding how humans interact with each other in social sciences, is examined by various approaches such as institutional economics. drawing inspiration from the works of douglas north, one of the most prominent institutional economists, who has more or less followed such a path during his life, this article explains the need to provide a conceptual framework to explain social changes in general and economic changes in particular. in this framework, social order is divided into two intertwined components: abstract-concrete human in its different levels, and multi-layered institutional structure (including meta-constitutional, constitutional, meso and, micro institutional layers) and argues that theoretical elaboration should be made for each of these three components including human, institutional structure, and social order (human within the institutional structure), as well as their changes. ultimately, case studies help to apply and modify this theoretical framework.  it hoped that the studies necessary to build such a framework can provide the basis for significant islamic development in various humanities and social sciences.