واکاوی روابط هندسی پلان مقرنس‌های آجری دارای تخت در مساجد تاریخی مناطق مرکزی ایران به منظور بازیابی بخش‌های مفقود مقرنس مسجد جامع ساوه

مقرنس ایوان جنوبی مسجد جامع ساوه، در اوایل دهۀ 70 شمسی، با 8 قطار بازسازی شد. چند قطار باقی‌مانده از این مقرنس در تصاویر تاریخی، حاکی از آن است که قطارهای بازسازی شده، با ارتفاعی متفاوت از گذشته اجرا شده‌اند. با توجه به این‌که هیچ سند تاریخی از چگونگی فرم اولیۀ این مقرنس وجود ندارد و با درنظر گرفتنِ این‌که تاکنون پژوهشی به این مقرنس نپرداخته است، شناسایی تعداد قطار و فرم اولیۀ آن ضرورت دارد. پژوهش‌هایی که تاکنون به بازیابی بخش های مفقود مقرنس پرداخته‌اند، تنها، مقرنس‌های منتسب به دورۀ سلجوقی، ایلخانی را که فاقد عنصر تخت هستند، مورد بررسی قرار داده‌اند. هدف اصلی این پژوهش، آن است که به فرم اولیۀ پلان مقرنس نیم‏کار ایوان جنوبی مسجد جامع ساوه نزدیک شود و تاثیر هم‏نشینی عناصر پلان در مقرنس‌های نمونه را بر بازیابی بخش‌های مفقود مقرنس نیم‏کار ایوان جنوبی مسجد جامع ساوه ارزیابی کند. داده‌اندوزی در بخشی از پژوهش با مطالعات کتابخانه‌ای و برداشت پلان‌ها به صورت میدانی از طریق فتوگرامتری برد کوتاه انجام می‌شود. روش تحلیل در پژوهش پیش رو، کمّی است و تحلیل داده با بهره‌گیری از هندسۀ عملیِ نظری و هندسۀ مسطحه صورت می‌گیرد. با توجه به ارتفاع دو قطار باقی مانده و نوع قوس نیم کار، مقرنس مذکور، 5 قطاره تشخیص داده شد. گونه‌شناسی عناصر پرکننده‌ پلان مقرنس‌های نمونه در قطار ماقبل آخر، هم نشینی‌های پرتکرار عناصر پلان‌ها و حدودی که مقرنس‌کاران برای اضلاع منحنی عناصر به کار می‌برند، به حصول چهار پلان برای این مقرنس منتهی شد. این تشخیص براساس مقرنس‌های نمونه صورت گرفت که در نهایت، روشی را برای بررسی‌های وسیع‌تر پیشنهاد می‌کند.

investigating geometrical associations in the plans of brick muqarnas having horizontal flat elements in the historic mosques of central iran: retrieving the missing muqarnas components in the jameh mosque of saveh

the partially demolished brick muqarnas in the jameh mosque of saveh was reconstructed in the 1990s by rebuilding eight rows، known as qatār. the historical depictions of the remaining rows of this demolished muqarnas suggest that the reconstructed components have been implemented at varying heights compared to their original configurations. there is، however، the lack of historical documents and images that can portray its original form. the oldest available images، under madame dieulafoy's patronage، date back to the qajar period and only depict the demolished form of this structure. also، due to the lack of prior research into its original form، the present study attempts to achieve the original form of this muqarnas in the best possible manner. data was obtained through surveying the plan of muqarnas via a close-range photogrammetric technique. furthermore، data analysis was performed based on the theoretical practice geometry and planar geometry associations. considering the height of the remaining rows and the type of the semi-dome arch، the number of rows was identified، which was 5. the typology of the filling elements in the penultimate row plan in the muqarnas of the statistical population، along with frequent arrangements of the plan elements and specific boundaries employed by traditional craftsmen for the length of curved elements in the muqarnas components led to four propositions regarding the plan of this muqarnas