کاربست نظریۀ تاب‌آوری در مطالعات تاریخ معماری؛ با تمرکز بر سرمایه‌های نهفته در ساخته‌های اصفهان سدۀ نهم هجری

در مطالعات تاریخ معماری اگر بخواهیم از بررسی‌های کالبدی فراتر رویم و معماری را در پیوند با زندگی اجتماعی بررسی کنیم، آن دسته از مفاهیم علوم اجتماعی که در مورد جوامع تاریخی نیز مصداق می یابد، می‌تواند ابزاری سودمند در فهم و تفسیر به دستمان دهد. یکی از این مفاهیم، مفهوم تاب آوری  است که در سال‌های اخیر مورد توجه پژوهشگران حوزه های مختلف علوم انسانی قرار گرفته است و برای تفسیر و توضیح چگونگی رفتار جوامع انسانی در زمانه بحران به کار گرفته م یشود. از این مفهوم بسته به زمینه ب هکارگیری، تعاریف و رویکردهای مختلفی پیشنهاد م یشود. هدف از پژوهش پیش رو، جستجو و پیشنهاد یک چهارچوب مفهومی کاربردی است که امکان به کار گرفتن موثر مفهوم تاب آوری را در مطالعات تاریخ معماری ایران فراهم آورد. پرسش این است که در مطالعه معماری ایران، در بررسی و شرح تحولات دوره‌های مخاطره آمیز، اگر بخواهیم نظریه تاب آوری را به کمک بگیریم، سراغ بررسی چه موضوعاتی باید رفت؟ برای پاسخ به این پرسش از از بررسی یک نمونه تاریخی استفاده شد: اصفهان سده نهم هجری و ساخته‌های آن. سده نهم هجری، یکی از بحرانی ترین دوره ها در تاریخ اصفهان بود. وقوع حوادث متعدد در طول این دوره، منجر به تخریب گسترده بخش هایی از محلات شهر و کاهش شدید جمعیت شد، تا جایی که اصفهان با خطر زوال مواجه شد. اما این شهر به کمک عواملی، دورۀ بحرانی را پشت سر گذاشت و دوباره شکوفایی خود را بازیافت. در طول این سده تنها تعداد معدودی بنای عمومی در شهر احداث شد، اما به نظر می رسد این بناها، همه، با اوضاع و زمانه شهر پیوندی قوی داشته اند و عملکرد آ ن ها را می توان در راستای تاب آوری کلی شهر مطالعه کرد. بررسی‌ها نشان داد که مجموعه ای از سرمایه‌ها در تاب آوری شهر نقش کلیدی داشته اند. در این میان، بناهای ساخته شده و شبکه انسانی هم‌پیوند با آنها، هم در مقام سرمایه ای اجتماعی و هم به عنوان سرمایه ای مالی و فیزیکی، در افزایش تاب آوری شهر نقش داشته اند. حمایت هم زمان مادی و معنوی از سوی اقشار مختلف شهر نیز در عبور از دورۀ بحران کمک شایانی کرده است. چهارچوب مفهومی پیشنهادی این پژوهش، احتمالا میتواند به عنوان یک مدل کاربردی برای پژوهش های مشابه مورد استفاده قرار گیرد.

application of resilience theory in the architectural history of iran: a focus on 9th/15th century structures in isfahan

in the field of architectural history studies، if we aim to move beyond structural studies and start to investigate architecture in connection with social life، certain concepts from the social sciences that also apply to historical societies can serve as useful tools for our understanding and interpretation. the aim of this article is to explore one of these concepts، the concept of resilience، which has recently garnered attention from researchers in various fields of the humanities and is utilized for interpreting and explaining how human societies behave during times of crisis. this concept can also be highly relevant in understanding architectural developments in precarious periods. the question is، if we want to employ the theory of resilience in architecture studies، what topics should we investigate? the historical example chosen for this article is isfahan during the 9th/15th century، which was one of the most challenging periods for the city. however، isfahan، with the help of certain factors، managed to be resilient and regained its prosperity. during this century، only a few public structures were built in the city، but it seems that the functions of these structures can be studied in the context of the city's overall resilience. investigations show that the new constructions and the interconnected human network، both played a role as social، financial and physical assets in enhancing the city's resilience; and with simultaneous material and spiritual support from various segments of society، they contributed to overcoming the crisis period.