زیستگاه‌های دوره نوسنگی در سرزمین‌های کوهستانی و دشت‌های چهارمحال‌ و بختیاری در زاگرس مرکزی

هدف: مقاله حاضر به بررسی جایگاه و اهمیت منطقه چهارمحال‌وبختیاری در فرایند گذار از جوامع شکارگر گردآورنده به جوامع نوسنگی تولیدکننده غذا در چارچوب مطالعات پیش‌ازتاریخ زاگرس مرکزی می‌پردازد. روش: روش تحقیق مقاله مبتنی بر تلفیق داده‌های حاصل از پژوهش‌های میدانی پیشین و نتایج بررسی‌های میدانی جدید انجام‌ شده در سال 1403 در شهرستان‌های لردگان، خانمیرزا و فلارد است که با تمرکز بر تحلیل الگوی استقرار اجرا شده‌اند. نتایج این بررسی‌ها منجر به شناسایی 53 محوطه نوسنگی شد که برخی دارای چند دوره استقراری و برخی تک ‌دوره‌ای هستند. تحلیل مواد فرهنگی، به‌ ویژه سفال‌ها، امکان تفکیک سه مرحله متمایز نوسنگی با سفال را در منطقه فراهم ساخته است که یکی از آن ها به‌ عنوان مرحله‌ای ناشناخته و نوظهور در نوسنگی منطقه بختیاری مطرح می‌شود.نتایج: بررسی‌های میدانی منجر به شناسایی 53 محوطه نوسنگی در چهارمحال و بختیاری شد که عمدتاً در دره‌ها، دامنه‌ها و تراس‌های مجاور منابع آب دائمی و فصلی استقرار یافته‌اند و بیانگر الگوی استقراری سازگار با دامداری فصلی و تحرک نسبی هستند. مطالعه گونه‌شناسی سفال‌ها سه مرحله متمایز فرهنگی را مشخص کرد که نشان‌دهنده تداوم و تحول سنت‌های بومی همراه با تعاملات فرامنطقه‌ای است. نتایج، نقش تعیین‌کننده عوامل محیطی در سازمان فضایی استقرار و راهبردهای معیشتی را تایید می‌کند.نتیجه‌گیری: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که الگوهای استقراری نوسنگی در چهارمحال‌وبختیاری، به‌ ویژه در مناطق کوهستانی، به ‌شدت تحت تاثیر شرایط زیست‌محیطی بوده و با شیوه‌های معیشتی مبتنی بر کوچ‌نشینی یا استقرارهای فصلی همخوانی دارد. این پژوهش بر ضرورت تدوین برنامه‌های پژوهشی جامع، توسعه مطالعات میان‌رشته‌ای و انجام کاوش‌های هدفمند برای بازسازی دقیق‌تر فرایند نوسنگی‌شدن در این بخش مهم از زاگرس تاکید می‌کند.

neolithic habitats in the mountainous lands and plains of chaharmahal and bakhtiari in the central zagros

objective: this study examines the significance of the chaharmahal and bakhtiari region in the transition from hunter–gatherer societies to neolithic food-producing communities within the framework of prehistoric studies in central zagros. method: the study integrates data from previous fieldwork with results from new surveys conducted in 2024 in the counties of lordegan، khanmirza، and falard، focusing on settlement pattern analysis. these surveys led to the identification of 53 neolithic sites، some with multiple occupational phases and others with a single phase. analysis of cultural materials، particularly pottery، enabled the differentiation of three distinct stages of pottery neolithic in the region، one of which represents a previously unrecognized and emergent phase in the bakhtiari neolithic.results: field surveys led to identified 53 neolithic sites in chaharmahal and bakhtiari، which are mainly located in valleys، and mountains slopes and terraces adjacent to permanent and seasonal water sources، and represent a settlement pattern consistent with seasonal animal husbandry and mobility. a typological study of pottery sherds identified three distinct cultural phases، indicating the continuity and evolution of indigenous traditions along with inter-regional interactions. the results confirm the determining role of environmental factors in the spatial organization of settlement and livelihood strategies.conclusions: the findings of the field survey indicate that neolithic settlement patterns in chaharmahal and bakhtiari، especially in mountainous areas، were strongly influenced by environmental conditions and were consistent with nomadic or seasonal subsistence. this study emphasizes the need to develop comprehensive research programs، develop interdisciplinary studies، and conduct systematic excavations to more accurately reconstruction of the neolithisation process in this important part of the zagros region.