شناسایی و واکاوی عوامل موثر در تحولات کالبدی مهاجرت در حاشیه شهرها با تاکید بر خشکسالی (مورد مطالعه: زنجان)

هدف: حاشیه‌نشینی شهری به عنوان یکی از پیامدهای توسعه ناهمگون، چالش‌های عمیق کالبدی، اجتماعی و محیطی را به همراه دارد. این پژوهش با هدف تحلیل الگو و عوامل موثر بر تحولات کالبدی در محدوده حاشیه‌ای شهر زنجان انجام شده است.روش: این پژوهش، از نظر هدف، کاربردی و از منظر معرفت‌شناسی، عینی-ذهنی است و با اتخاذ یک روش آمیخته (ترکیبی) و استراتژی همزمان است. برای تجزیه و تحلیل داده‌ها از آزمون t تک‌نمونه‌ای و مدل‌های ترکیبی تصمیم‌گیری چندمعیاره (faras + fcopras) در بخش کمّی و نظریه زمینه‌ای در بخش کیفی استفاده گردید.نتایج: تحلیل‌ها نشان می‌دهد تحولات کالبدی در حاشیه زنجان از الگویی خطرناک تبعیت می‌کند که در آن گسترش سریع سکونتگاه‌ها و تغییر کاربری اراضی، با کیفیت بسیار پایین مسکن، زیرساخت‌ها و آسیب‌پذیری بالا در برابر مخاطرات طبیعی همراه شده و سکونتگاه‌های شکننده‌ای را ایجاد کرده است. بر اساس تئوری زمینه‌ای، ریشه اصلی این پدیده را باید در عوامل فشاری در مبدا مانند تخریب معیشت روستایی و تشدید خشکسالی جستجو کرد که مهاجرتی اجبارآمیز را تحمیل می‌کند؛ در حالی که عوامل جذبی در مقصد مانند زمین ارزان و ضعف نظارت شهری، تنها نقش ثانویه و تسهیل‌کننده در این فرآیند داشته‌اند.نتیجه گیری: یافته‌های این پژوهش نشان داد که تحولات کالبدی در حاشیه شهر زنجان به شکل‌گیری الگویی ناپایدار و آسیب‌پذیر انجامیده است. با این حال، ریشه‌یابی این پدیده بر اساس تئوری زمینه‌ای، برداشت رایج در برنامه‌ریزی شهری را به چالش می‌کشد. برخلاف تصور رایج که معمولاً رشد حاشیه‌نشینی را به جاذبه‌های کاذب شهری نسبت می‌دهد، این مطالعه تاکید می‌کند که هسته مرکزی این معضل، ناشی از عوامل دافعه در مبدا (فروپاشی معیشت روستایی و خشکسالی‌های فزاینده) است و عوامل جاذبه در شهر (مانند زمین ارزان)، صرفاً به عنوان کاتالیزور یا تسهیل‌کننده فرآیند مهاجرت اجباری عمل کرده‌اند.

identification and analysis of factors affecting physical-migration transformations in urban outskirts with emphasis on drought (case study: zanjan)

objective: urban marginalization, as one of the consequences of uneven development, brings profound physical, social, and environmental challenges. this research was conducted with the aim of analyzing the patterns and effective factors of physical developments in the marginal areas of zanjan city.method :this study is applied in purpose and objectivist-interpretivist in epistemological perspective, adopting a mixed-methods approach with a concurrent strategy. for data analysis, a one-sample t-test and hybrid multi-criteria decision-making models (faras + fcopras) were used in the quantitative part, and grounded theory was employed in the qualitative part.results: the analyses indicate that physical developments on the outskirts of zanjan follow a dangerous pattern where the rapid expansion of settlements and land-use changes are coupled with very low housing quality, poor infrastructure, and high vulnerability to natural hazards, resulting in the creation of fragile settlements. based on grounded theory, the primary root of this phenomenon lies in push factors at the origin, such as the destruction of rural livelihoods and intensifying drought, which impose forced migration. in contrast, pull factors at the destination, such as cheap land and weak urban oversight, have played only a secondary and facilitating role in this process.conclusions :the findings of this study revealed that physical developments on the outskirts of zanjan have led to the formation of an unstable and vulnerable pattern. however, tracing the roots of this phenomenon based on grounded theory challenges the common perception in urban planning. contrary to the prevailing belief that typically attributes the growth of marginalization to false urban attractions, this study emphasizes that the core of this issue stems from push factors at the origin (the collapse of rural livelihoods and increasing droughts). urban pull factors (such as cheap land) have merely acted as a catalyst or facilitator in the process of forced migration.