بررسی جایگاه مردم و خود انتقادی در اندیشه روشنفکران دینی عصر مشروطه با تکیه بر خاطره‌نگاری‌های آنان

تقابل سنت و مدرنیته در ایران به صورت منسجم و گسترده در اواخر دوره ناصرالدین شاه شکل گرفت و در دوره مظفرالدین شاه با استقرار نظام مشروطه به ثمر نشست؛ آن هم در جامعه‌ای که اکثریت آن را توده مردم بی سواد و رعیتی تشکیل داده بود که در برابر ظلم و استبداد، پناهی جزء جامعه دینی نداشتند، از این جهت روشنفکران دینی می‌توانستند نقش قابل توجهی در آگاهی مردم داشته باشند. بررسی جایگاه مردم و خود انتقادی در اندیشه روشنفکران دینی عصر مشروطه در خاطره نگاری‌های آنان موضوع این پژوهش می‌باشد. سوال اصلی این پژوهش این است که روشنفکران دینی در خاطرات خود نسبت به مردم و عملکرد آنان در مواجهه با مشروطه چه اندیشه‌ای داشته‌اند؟ و آیا نسبت به عملکرد خود در راستای آگاه کردن مردم با مبانی نظام مشروطه انتقادی داشته اند؟ فرضیه این پژوهش بر این اساس است که روایتی که از مردم در آثار این روشنفکران دیده می‌شود نشان از نقد و جهل مردم دارد و خود انتقادی روشنفکران دینی با توجه به داشتن یانداشتن تعلقات حزبی وخط فکری خاطره نگار متفاوت بوده است. روش تحقیق توصیفی_تحلیلی است. با بررسی جامعه آماری که شامل12 خاطره نگاری است، مشخص شد تعلق داشتن یا نداشتن رویکرد حزبی روشنفکران دینی نقش موثری در جایگاه مردم در خاطره نگاری‌ های این گروه از روشفکران عصر مشروطه داشته است و بیشترین خود انتقادی متوجه گروه بدون داشتن رویکرد حزبی است. همچنین جهل و نادانی مردم در امور مختلف سیاسی، فرهنگی و اقتصادی مورد توجه روشنفکران دینی بوده است.

examining the position of the people and self-criticism in the thought of religious intellectuals of the constitutional era based on their memoirs

an embrace of modern principles. in iran, the clash between tradition and modernity gained significant momentum in the late naser al-din shah era, culminating in the establishment of the constitutional monarchy during mozaffar al-din shah's reign. this occurred within a society predominantly comprising uneducated peasants who, facing tyranny, sought refuge primarily within the religious community. consequently, religious intellectuals were uniquely positioned to enlighten the populace. this research explores the views of the people and the extent of self-criticism among religious intellectuals during the constitutional era, as reflected in their memoirs.the core question is: how did these religious intellectuals, in their memoirs, perceive the populace and its engagement with the constitutional movement? furthermore, did they express self-criticism regarding their own endeavors to educate the public on the constitutional system's foundational principles? the hypothesis suggests that the depiction of the people in these intellectuals' writings often underscores public ignorance. moreover, the level of self-criticism among religious intellectuals varied, influenced by their political affiliations and intellectual perspectives. employing a descriptive-analytical methodology, and analyzing twelve memoirs, it was found that the presence or absence of a partisan approach among these intellectuals significantly shaped their perceptions of the people and their proposed solutions for solidifying the constitutional system. notably, the highest degree of self-criticism was observed among those without explicit partisan ties. a recurring concern for these religious intellectuals was also the widespread ignorance of the people across various political, cultural, and economic spheres.