مدیریت درآمدهای نفتی و تورم در ایران: تحلیل تجربه شوک نفتی دهه 50 شمسی و دلالت‌های آن بر اقتصاد جمهوری اسلامی ایران

اقتصاد ایران در دهه‌های گذشته همواره با وابستگی قابل توجهی به درآمدهای نفتی همراه بوده است؛ ویژگی‌ای که تاثیر مهمی بر ثبات اقتصاد کلان کشور داشته است. یکی از مهم‌ترین نمونه‌های تاریخی پیامدهای این وابستگی، شوک نفتی دهه 1350 شمسی است؛ دوره‌ای که افزایش شدید قیمت جهانی نفت موجب رشد بی‌سابقه درآمدهای نفتی ایران شد. این افزایش درآمد در ابتدا به گسترش سریع هزینه‌های دولت و رونق نسبی فعالیت‌های اقتصادی انجامید، اما به دلیل نبود سازوکارهای نهادی کارآمد برای مدیریت این منابع، به رشد نقدینگی، افزایش تقاضای کل و در نهایت تشدید فشارهای تورمی منجر شد. پژوهش حاضر بررسی می‌کند که چگونه افزایش ناگهانی درآمدهای نفتی در دهه 1350 به تورم و عدم تعادل‌های ساختاری در اقتصاد ایران انجامید. این مطالعه با استفاده از رویکرد تاریخی–تحلیلی در چارچوب اقتصاد سیاسی انجام شده و از داده‌های کمی مانند درآمدهای نفتی، مخارج دولت، رشد نقدینگی، تولید ناخالص داخلی و نرخ تورم، در کنار منابع کیفی همچون اسناد تاریخی و گزارش‌های اقتصادی بهره گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از درآمدهای نفتی به گسترش هزینه‌های دولتی، واردات گسترده و فعالیت‌های غیرمولد اختصاص یافت، در حالی که سرمایه‌گذاری در ظرفیت‌های تولیدی داخلی محدود باقی ماند. این وضعیت موجب افزایش شکاف میان تقاضای کل و عرضه داخلی و در نتیجه تشدید تورم شد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که مدیریت نامناسب درآمدهای نفتی در چارچوب اقتصاد رانتیر می‌تواند به بی‌ثباتی اقتصاد کلان منجر شود.

oil revenue management and inflation in iran: an analysis of the 1970s oil shock and its implications for the economy of the islamic republic of iran

iran's economy has long been characterized by a high dependence on oil revenues, a feature that has significantly influenced the country's macroeconomic stability. one of the most critical historical episodes illustrating the consequences of this dependence is the oil shock of the 1970s, when the sharp rise in global oil prices led to an unprecedented increase in iran's oil income. while this surge initially stimulated rapid economic expansion and government spending, the absence of effective institutional mechanisms for managing these revenues contributed to rising liquidity, growing aggregate demand, and ultimately significant inflationary pressures. this study examines how the sudden increase in oil revenues during the 1970s contributed to inflation and structural imbalances in the iranian economy. using a historical–analytical approach within the framework of political economy, the research analyzes both quantitative data—including oil revenues, government expenditures, liquidity growth, gdp, and inflation—and qualitative sources such as historical documents and economic reports. the findings indicate that a large share of oil revenues was allocated to government spending, large-scale imports, and non-productive sectors, while investment in domestic productive capacities remained limited. this imbalance led to a widening gap between aggregate demand and domestic supply, intensifying inflationary pressures. the study concludes that ineffective management of oil revenues within a rentier economic structure contributed significantly to macroeconomic instability. the experience of the 1970s highlights the importance of institutional mechanisms, prudent fiscal management, and investment in productive sectors for ensuring long-term economic stability in resource-dependent economies such as iran.