گونه شناسی زبانی نسخۀ خطی «خُطَب»: مطالعه ای تطبیقی با تکیه بر متون همگون

«گونه شناسی» شاخه ای نوظهور از دانشِ زبان شناسی است که به بررسی، مقایسه و طبقه بندی زبان ها بر اساس ویژگی های ساختاری مشترک آنها می پردازد. نظریۀ گونه شناسی بر این پیش انگارۀ بنیادین استوار است، که آیا می توان آثار نویسندگان و سرایندگان مناطق مختلف جغرافیایی ایران را با وجود اختلافات زبانی چشمگیر، از منظرِ سبک و سبک شناسى یکسان انگاشت و همگى را بی توجه به ناهمگونی های واژگانى و ساختارى و آوایىِ موجود در این متون، در قالب یک دورۀ تاریخى و سبک خاص مورد بررسی قرارداد؟ گونه شناسی با طرح این دو ویژگی، یعنی شناخت کاربردهای زبان فارسی درحوزه های مختلف جغرافیایی و دوره های زمانی معین، سنجه هایی را فراهم می‌آورد که به کمک آنها می‌توان گونۀ زبانی اصیل یک متن، مکان و زمان تقریبی تالیف آثار بی شناسنامه را شناسایی کرد. این پژوهش با رویکردی قیاسی- استقرایی انجام شده است و در آن تلاش می‌شود تا با شناسایی نظام‌های آوایی، ساختاری و واژگانی (گونه‌شناسی) متن و مقایسۀ این نظام‌ها با متون همگون، گونۀ زبانی کتاب و مکان تقریبی تالیف آن مشخص گردد. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که روند گرایش گونه‌ها و گویش‌ها به سوی شکل‌گیری زبان فارسی معیار در تمامی مناطق فارسی‌زبان، به شکلی یکسان و همزمان روی نداده است. گونۀ زبانی کتاب، گونۀ فرارودی (ماوراء النهری) است. کاربرد لهجه ها و گویش های محلّی منطقۀ فرارود و پیوندِ عمیق متن با بافت تاریخی و اجتماعی دورۀ خود و تاثیر پذیری همزمان از زبان های سغدی و پهلوی در کنار ساختارهای زبان عربی، از عوامل اصلی تشخص بارز زبانی آن به شمار می‌رود.

linguistic typology of the manuscript khutab: a comparative study based on homogeneous texts

the study of linguistic changes across different spatial and temporal contexts has always been a central focus in linguistics. dialectology, as a modern branch of linguistic studies, systematically examines language evolution and geographic variations over defined time periods. this approach challenges traditional stylistic methods based solely on historical eras and emphasizes that understanding a writer’s language involves considering not only their time but also their geographic location (ravaqi, 1984:17). in iran, dialectology was first introduced by ali ravaqi, who argued that persian written works display significant linguistic diversity due to geographic variation. consequently, analyzing persian texts solely based on historical periods or fixed styles is insufficient; phonetic, structural, and lexical disparities arising from geographic origin must also be accounted for (ravaqi, 2015:38). this dialectological approach, focusing on two main factors—the geographic region and the language use period—provides criteria to identify the authentic linguistic variety of a text and estimate the approximate place and time of anonymous works. hence, dialectology is an effective tool in analyzing classical and anonymous texts, highlighting the necessity of its application in linguistic and literary research.research method, background, and objectivethis study adopts a comparative-inductive approach to examine and explain the phonological, structural, and lexical systems of the manuscript khuṭab. first, the dialectal phonological, structural, and lexical features are extracted from the text. these features are then comparatively analyzed with similar texts from the same linguistic domain. the resulting findings serve as the basis for identifying the manuscript’s linguistic variety.to date, no comprehensive study has systematically explored the linguistic convergences and divergences among major persian varieties across distinct regions and periods. the most notable contributions in this field belong to ali rāwāqī, who, for instance, examined the irshād manuscript (2015) by comparing its lexical features with contemporary farāroodi texts to classify its language variety.