مدل مفهومی تاب‌آوری دینی بر اساس آموزه‌های اسلامی: نظریه داده بنیاد

تاب‌آوری، واکنش مقابله‌ای سازگارانه در برابر عوامل تنیدگی‌زا است که رهاورد آن افزایش سطح بهباشی در افراد است. پژوهش حاضر با هدف تدوین مدل مفهومی تاب‌آوری دینی بر اساس آموزه‌های اسلامی طراحی شد. روش پژوهش حاضر، کیفی به شیوه نظریه داده بنیاد بود. منبع اصلی پژوهش، قرآن کریم و احادیث اسلامی بود. نمونه پژوهش، شامل گزاره‌های دینی توصیفی و تبیینی مرتبط با حوزه معنایی تاب‌آوری بود که به شکل هدفمند انتخاب شد. نمونه پژوهش به واسطه سه دسته ابزار، گردآوری شد: کتاب شامل قرآن کریم و کتاب‌های حدیثی معتبر؛ نرم‌افزار شامل نرم‌افزارهای جامع التفاسیر، جامع الاحادیث و کتابخانه جامع احادیث شیعه و اهل‌سنت؛ و وب‌گاه شامل پایگاه‌های معتبر علمی در حوزه تاب‌آوری. پس از استخراج داده‌های مرتبط با تاب‌آوری دینی از آموزه‌های اسلامی، در فرایند تحلیل داده‌ها از طریق کدگذاری، 950 «کد باز»، 53 «مفهوم»، 20 «مقوله» و 5 «بُعد» استخراج و درنهایت، ابعاد پنج‌گانه در قالب 1 الگو، صورت‌بندی شد. یافته‌های پژوهش نشان داد الگوی تاب‌آوری الگویی فرایندی است که بر پنج بُعد؛ موقعیت‌های تاب‌آوری، عوامل زمینه‌ساز تاب‌آوری، مولفه‌های تاب‌آوری، راهکارهای تاب‌آوری و پیامدهای تاب‌آوری استوار است. اعتبار محتوای نتایج به دست آمده با معیارهای اعتمادپذیری، انتقال‌پذیری، تاییدپذیری و اتکاپذیری، بررسی و تایید شد. این یافته‌ها بستر مناسبی برای تدوین پرسش‌نامه و طراحی مداخلۀ درمانی آن فراهم کرده است.

the conceptual model of resilience based on islamic teachings: a grounded theory

resilience is an adaptive coping response against stressful factors, the result of which is an increase in the level of people's well being. the current research was designed with the aim of developing a conceptual model of religious resilience based on islamic teachings. the method of the current research is qualitative in the way of grounded theory. the main source of research was the holy quran and islamic hadiths. the research sample included descriptive and explanatory religious propositions related to the semantic domain of resilience, which were selected purposefully. the research sample was collected through three categories of tools: books including the holy quran and authentic hadith books; the software includes jame al tafaseer, jame al ahadith, and the comprehensive library of shia and sunni hadiths; and the website includes reliable scientific databases in the field of resilience. after extracting data related to religious resilience from islamic teachings, in the process of data analysis through coding, 950 open codes, 53 concepts, 20 categories and 5 dimensions were extracted and finally, five dimensions in the form of 1 model, was formulated. the findings of the research showed that the model of resilience is a model of a process that has five dimensions; the situations of resilience, the underlying factors of resilience, the components of resilience, the solutions of resilience, and the consequences of resilience. the validity of the content of the obtained results was checked and confirmed with the criteria of credibility, transferability, conformability, and dependability.